اصول حاکم بر مناقصات چیست؟ انواع آن کدام است؟

زمان مطالعه: 14 دقیقه

مناقصه به طور کلی و در معنای لغوی به معنای خرید کالا یا خدمت خاصی با کم‌ترین قیمت پیشنهادی از سوی ارائه‌دهندگان آن خدمت است. می‌توان گفت از آنجا که انجام معاملات دولتی برای ارائه‌ی خدمات عمومی است، قانون‌گذار سازوکار خاصی برای انعقاد قرارداد این معاملات، در نظر گرفته است.

از مهم‌ترین این سازوکارها، لزوم انجام مناقصه برای تعیین طرف معامله است تا از این طریق هم معامله با کم‌ترین قیمت انجام شود و هم به‌نوعی از فساد پیش‌گیری شود. قوانین مرتبط با مناقصه به شکل رسمی در سال 1383 توسط مجلس قانون‌گذاری شده و به تصویب رسیده است. در ادامه طبق قانون به توضیح مناقصه و انواع آن می‌پردازیم.

مناقصه چیست؟

منظور از مناقصه؛ خرید یا دریافت خدمات به کمترین قیمت است؛ اما اگر بخواهیم تعریفی قانونی از مناقصه ارائه دهیم، طبق ماده‌ی (2) قانون برگزاری مناقصات، مناقصه فرآیندی است رقابتی، برای تامین کیفیت موردنظر (طبق اسناد مناقصه)، که در آن تعهدات موضوع معامله به مناقصه‌گری که کم‌ترین قیمت متناسب را پیشنهاد کرده واگذار می‌شود.

در ادامه‌ی همین ماده از قانون تعاریفی برای واژگان مناقصه‌گزار و مناقصه‌گر نیز ارائه شده که طبق آن مناقصه‌گزار دستگاهی است که مناقصه را برگزار می‌کند. این دستگاه‌ها به شکل کامل در بند (ب) ماده‌ی (1) این قانون مشخص شده‌اند.

می‌توان گفت تمام دستگاه‌هایی هستند که بودجه‌ی آن‌ها از طرف دولت تامین می‌شود، به استثناء نیروهای مسلح که سازوکار مخصوص ‌به ‌خود را دارند. مناقصه‌گر نیز شخصی حقیقی یا حقوقی است که اسناد مناقصه را دریافت و در مناقصه شرکت می‌کند.

طبقه‌بندی معاملات مورد مناقصه از نظر قیمت معامله

طبق ماده‌ی (3) همین قانون معاملات از نظر نصاب (قیمت معامله) به سه دسته تقسیم می‌شوند:

  • معاملات کوچک

معاملاتی که به قیمت ثابت سال 1382 کم‌تر از 20 میلیون ریال ارزش داشته باشند. البته همان‌طور که در تبصره‌ی این ماده نیز ذکر شده، این مبلغ هر سال توسط وزارت امور اقتصادی و دارایی، براساس شاخص بهای کالا و خدمات که توسط بانک مرکزی اعلام می‌شود، تعیین و جهت تصویب به هیئت وزیران پیشنهاد می‌شود.

برای نمونه در سال 1399 این مبلغ 450 میلیون ریال تعیین شد. یعنی معاملات زیر این مبلغ معاملات کوچک محسوب می‌شوند.

  • معاملات متوسط

معاملاتی که مبلغ مورد معامله بیش ‌از سقف معاملات کوچک بوده و از ده ‌برابر سقف ارزش معاملات کوچک تجاوز نکند. برای نمونه در سال 1399 که سقف معاملات کوچک 450 میلیون ریال تعیین شده است، طبق آن معاملات متوسط ارزشی بالغ بر 450 میلیون ریال تا 5/4 میلیارد ریال دارد و معاملاتی با بیش از این ارزش دیگر جزء معاملات متوسط طبقه‌بندی نمی‌شوند.

  • معاملات بزرگ

همان‌طور که مشخص است معاملات بزرگ، ارزشی بالاتر از معاملات متوسط دارند و طبق قانون معاملاتی با ارزش بیش‌از ده ‌برابر سقف معاملات کوچک هستند. براساس مبلغ تعیین شده در سال 1399 معاملات بزرگ در این سال ارزشی بیش از 5/4 میلیارد ریال داشته‌اند.

طبقه‌بندی انواع مناقصات براساس مراحل بررسی و روش دعوت

علاوه بر طبقه‌بندی مناقصه براساس مبلغ مورد معامله‌ی آن مناقصه را می‌توان براساس مراحل بررسی و نیز روش دعوت مناقصه‌گران، طبقه‌بندی کرد که به این تقسم‌بندی‌ها در ماده (4) قانون مناقصات اشاره شده و ما نیز طبق قانون تعاریفی از آن‌ها ارائه می‌کنیم:

  • مناقصه‌ی یک مرحله‌ای

مناقصه‌ای است که در آن نیازی به ارزیابی فنی بازرگانی پیشنهادها نباشد. در این مناقصه پاکت‌های پیشنهاد مناقصه‌گران در یک جلسه باز شده و در همان جلسه، برنده‌ی مناقصه تعیین می‌شود.

  • مناقصه‌ی دو مرحله‌ای

مناقصه‌ای است که به تشخیص مناقصه‌گزار، بررسی فنی پیشنهادها لازم باشد. در این مناقصه، کمیته فنی بازرگانی تشکیل می‌شود و نتایج ارزیابی فنی پیشنهادها را به کمیسیون مناقصه گزارش می‌کند و براساس مفاد قانون که در ماده (19)، بیان شده و ما نیز در ادامه به آن اشاره می‌کنیم، برنده مناقصه تعیین می‌شود.

در ضمن طبق بند (د) ماده (2) کمیته فنی بازرگانی، هیئتی با حداقل سه عضو خبره فنی بازرگانی صلاحیت‌دار است که از سوی مقام مجاز دستگاه مناقصه‌گزار انتخاب می‌شوند و ارزیابی فنی پیشنهادات و سایر وظایف مقرر را به‌ عهده می‌گیرند.

مناقصات از نظر روش دعوت مناقصه‌گران

مناقصات از نظر روش دعوت مناقصه‌گران نیز به دو روش عمومی و محدود تقسیم‌بندی می‌شود.

  • مناقصه عمومی

مناقصه‌ای است که در آن فراخوان مناقصه از طریق آگهی عمومی به اطلاع مناقصه‌گران می‌رسد.

  • مناقصه محدود

مناقصه‌ای است که در آن به تشخیص و مسئولیت بالاترین مقام دستگاه مناقصه‌گزار، محدودیت برگزاری مناقصه عمومی با ذکر ادله تایید شود. در این صورت فراخوان مناقصه از طریق ارسال دعوت‌نامه برای مناقصه‌گران صلاحیت‌دار (براساس ضوابط مشخص شده در قانون) به اطلاع آنان می‌رسد.

نحوه‌ی انجام مناقصه محدود

طبق ماده (26) قانون مناقصات، مناقصه محدود در موارد زیر با ارسال دعوت‌نامه و فراخوان مناقصه به مناقصه‌گران صلاحیت‌دار با همان مفادی که در مناقصه عمومی توضیح داده شد و با همان روش برگزار می‌شود.

  • وجود فهرست مناقصه‌گران صلاحیت‌دار معرفی‌شده توسط مراجع ذی‌صلاح دولتی.
  • وجود فهرست کوتاه مناقصه‌گران صلاحیت‌دار که طبق قانون حداکثر دو سال پیش تهیه شده باشند.

در مناقصه محدود نیازی به انتشار اگهی در روزنامه‌های کثیرالانتشار نیست.

انجام مناقصه بر عهده‌ی چه کسانی است؟

مناقصه توسط کمیسیون که به همین نام تشکیل می‌شود، انجام می‌شود. طبق ماده‌ی (5) قانون مناقصات، اعضاء این کمیسیون شامل رئیس دستگاه مناقصه‌گزار یا نماینده او، ذی‌حساب یا بالاترین مقام مالی دستگاه مناقصه‌گزار به حسب مورد و مسئول فنی دستگاه مناقصه‌گزار یا واحدی که مناقصه به درخواست آن انجام شده، هستند.

اعضاء کمیسیون شرکت‌های دولتی با انتخاب هیات‌مدیره تعیین می‌شوند. اهم وظایف این هیئت طبق ماده‌ی (6) همین قانون موارد زیر است:

  • تشکیل جلسات کمیسیون مناقصه در موعد مقرر شده در فراخوان مناقصه
  • بررسی پیشنهاد مناقصه‌گران از نظر کامل بودن مدارک و امضای آن‌ها و نیز خوانا بودن و غیرمشروط بودن پیشنهاد قیمت‌ها
  • ارزیابی پیشنهادهای قابل‌قبول طبق شرایط و اسناد مناقصه
  • ارجاع بررسی فنی پیشنهادها به کمیته فنی‌بازرگانی در مناقصات دو‌مرحله‌ای
  • تعیین برندگان اول و دوم مناقصه
  • تنظیم صورت‌جلسات مناقصه
  • تصمیم‌گیری درباره تجدید یا لغو مناقصه

همچنین طبق ماده (7) همین قانون، برای رسیدگی به شکایات و دعاوی بین مناقصه‌گزار و مناقصه‌گر، هیئت رسیدگی به شکایات تشکیل می‌شود که اساس‌نامه آن به تصویب مجلس می‌رسد. وظایف این هیئت شامل رسیدگی به اعتراضات مربوط به اجرا نشدن هریک از قوانین و نیز صدور رای تجدید و لغو مناقصه است.

فرایند انجام مناقصه

فرآیند انجام مناقصه چگونه است؟

طبق ماده (9) قانون برگزاری مناقصات، فرآیند انجام مناقصه طبق مراحل زیر است:

  • تامین منابع مالی

براساس ماده‌ی (10) همین قانون، انجام معامله به هر طریقی مشروط بر آن است که دستگاه‌های برگزارکننده مناقصه، به نحو مقتضی، نسبت به پیش‌بینی منابع مالی در مدت قرارداد اطمینان حاصل کرده و مراتب آن در اسناد مرتبط قید شده باشد.

  • تعیین نوع مناقصه در معاملات بزرگ

طبق قانون مناقصات کوچک و متوسط یک روش واحد مشخص ‌شده دارند و معاملات بزرگ می‌توانند به روش محدود یا عمومی که توضیح آن داده شد، عمل کنند. این وظیفه کمیسیون مناقصه است که در مورد روش اجرای مناقصه بزرگ تصمیم بگیرد.

براساس ماده (11) بند (الف) در معاملات کوچک، کارپرداز یا مامور خرید با توجه به کم‌و‌کیف موضوع معامله، در مورد بهای آن تحقیق کرده و با رعایت صرف و صلاح و اخذ فاکتور مشخص و نیز با تشخیص و مسئولیت خود، معامله را با کمترین بهای ممکن انجام می‌دهد.

طبق بند (ب) همین ماده در معاملات متوسط مامور یا کارپرداز پس از تحقیق در مورد بهای خدمات، کالا یا حقوق و اخذ سه فقره استعلام کتبی یا تامین کیفیت موردنظر، چنانچه بهای به‌دست‌آمده مورد تایید مسئول واحد تدارکاتی یا مقام مسئول هم‌تراز وی بود، معامله را انجام می‌دهد.

نکته: اگر اخذ سه فقره استعلام کتبی ممکن نباشد تایید مسئول تدارکاتی یا هم‌تراز وی، به تعداد موجود، کفایت می‌کند.

  • تهیه اسناد و مدارک مناقصه

طبق ماده (14) تمامی اسناد و مدارک مناقصه باید به‌طور یکسان به تمامی داوطلبان تحویل داده شود. این اسناد شامل موارد زیر است:

  • نام و نشانی مناقصه‌گزار
  • نوع و مبلغ تضمین مناقصه
  • محل، زمان و مهلت دریافت اسناد، تحویل پیشنهادها و گشایش آن‌ها
  • مبلغ پیش‌پرداخت و تضمین حسن انجام کار
  • مدت اعتبار پیشنهادها
  • شرح کار، مشخصات فنی بازرگانی، استانداردها، نوع، کمیت و کیفیت کالا یا خدمات
  • برنامه‌ریزی انجام کار یا تحویل کار
  • معیارها و روش ارزشیابی کیفی مناقصه‌گران
  • روش تهیه و مهلت مقرر برای تسلیم پیشنهادها و تعداد نسخه‌های آن
  • متن قرارداد شامل موافقت‌نامه شرایط عمومی و خصوصی و نیز ضمایم آن‌ها
  • صورت‌جلسات و توضیحات
  • سایر اسنادی که مناقصه‌گزار لازم بداند

در صورتی که هر یک از شرکت‌کنندگان در اسناد مناقصه ابهام یا ایرادی مشاهده کنند، می‌توانند از مناقصه‌گزار توضیح بخواهند و رونوشت این توضیحات نیز به تمام شرکت‌کنندگان مناقصه ارسال می‌شود.

  • ارزیابی کیفی مناقصه‌گران در صورت لزوم

در ارزیابی کیفی طبق ماده (12) قانون مناقصات موارد زیر باید لحاظ شود:

  • تضمین کیفیت خدمات و محصول
  • داشتن تجربه و دانش در زمینه‌ی موردنظر
  • حسن سابقه
  • داشتن پروانه کار به علاوه گواهی‌نامه‌های صلاحیت در صورت لزوم
  • توان مالی متقاضی برای انجام کار در صورت لزوم
  • فراخوان مناقصه

در ماده (13) حداقل مفاد فراخوان مناقصه شامل موارد زیر تعیین شده است.

  • نام و نشانی مناقصه‌گزار
  • نوع، کمیت و کیفیت کالا و خدمات
  • نوع و مبلغ تضمین شرکت در مناقصه
  • محل، زمان و مهلت دریافت اسناد، تحویل و گشایش پیشنهادها
  • مبلغ برآوردشده معامله و مبانی آن

فراخوان مناقصه طبق قانون باید به تشخیص خود مناقصه‌گزار در دو تا سه نوبت حداقل در یکی از روزنامه‌های کثیرالانتشار کشوری یا استانی منتشر شود. همچنین می‌تواند در سایر رسانه‌های گروهی و جمعی نیز فراخوان را منتشر کند.

در صورتی که مناقصه به شکل بین‌المللی باشد، آگهی مربوط باید در یکی از روزنامه‌های انگلیسی‌زبان داخل و یک مجله یا روزنامه بین‌المللی مرتبط با موضوع مناقصه، منتشر شود.

  • ارزیابی پیشنهادها

طبق ماده (15) قانون مناقصات شرکت‌کنندگان بعد از خرید یا دریافت اسناد مناقصه، پیشنهادات خود را تهیه و تکمیل کرده و در مهلت مقرر پس از دریافت رسید تحویل پیشنهادها، به مناقصه‌گزار تحویل می‌دهد. این مهلت مقرر بعد از آخرین مهلت تحویل اسناد مناقصه نباید کم‌تر از 10 روز در مناقصات داخلی و کم‌تر از 1 ماه در مناقصات بین‌المللی باشد.

طبق ماده (18) همین قانون پیشنهاد مناقصه‌گران حاوی سه پاکت مهروموم شده شامل تضمین، پیشنهاد فنی ‌بازرگانی و پاکت قیمت در زمان و مکان مقرر گشوده می‌شوند.

اگر مناقصه یک‌مرحله‌ای باشد در همان جلسه پیشنهادات ناقص به مناقصه‌گران بازگردانده می‌شود و اگر مناقصه از نوع دومرحله‌ای باشد پاکت‌های فنی بازرگانی به کمیته فنی بازرگانی برای ارزیابی تحویل داده می‌شود. این کمیته باید ظرف مدت دو هفته نتیجه را به کمیسیون مناقصه اعلام کند.

  • تعیین برنده مناقصه و انعقاد قرارداد

در صورتی که مناقصه یک ‌مرحله‌ای باشد در همان جلسه باز کردن پاکت‌ها برنده مشخص شده و اعلام می‌شود. در مناقصه دو ‌مرحله‌ای نیز پس‌ از بررسی کمیته فنی ‌بازرگانی مناقصه‌گر با مناسب‌ترین قیمت به عنوان برنده مشخص می‌شود.

در هر دو روش در صورتی که تفاوت قیمت پیشنهادی شرکت‌کننده‌ای کم‌تر از مبلغ تضمین باشد، آن شرکت‌کننده به‌ عنوان برنده دوم اعلام می‌شود. در این صورت تضمین برنده اول و دوم نزد مناقصه‌گزار نگهداری شده و تضمین سایر مناقصه‌گران بازگردانده می‌شود.

طبق ماده (21) قرارداد نیز باید پیش ‌از پایان مهلت پیشنهادها منعقد شود و تنها یک‌بار و برابر مدت پیش‌بینی شده قابل تمدید است. پس ‌از انعقاد قرارداد با برنده اول، اسناد تضمین برنده دوم نیز بازگردانده می‌شود.

شرایط تجدید یا لغو مناقصه چگونه است؟

طبق قانون مناقصه‌گزار باید در صورت انجام تجدید یا لغو مناقصه، این موضوع را به آگاهی تمام مناقصه‌گران برساند. شرایط تجدید یا لغو مناقصه در ماده (24) قانون مناقصات ذکر شده و شامل موارد زیر است:

شرایط تجدید

  • کم بودن تعداد مناقصه‌گران از حد نصاب تعیین‌شده در اسناد مناقصه
  • امتناع برندگان اول و دوم از انعقاد قرارداد
  • پایان مدت پیشنهادها
  • رای هیئت رسیدگی به شکایات

شرایط لغو

  • نیاز به کالا و یا خدمات موضوع مناقصه مرتفع شود
  • تغییرات زیادی در اسناد مناقصه لازم باشد و موجب تغییر در ماهیت مناقصه شود
  • پیشامدهای غیرمتعارف نظیر جنگ، زلزله، سیل و مواردی از این قبیل
  • رای هیات رسیدگی به شکایات
  • تشخیص کمیسیون مبتنی بر تبانی بین مناقصه‌گران

کلام پایانی

در این مقاله تلاش شد که شما به طور کامل با شرایط مناقصه و روش‌های انجام آن آشنا شوید. تقریبا اکثر قریب به اتفاق سازمان‌ها و دستگاه‌های دولتی با بحث مناقصات روبرو هستند. راهکارهای نرم‌افزاری می‌توانند سهم بسزایی در مدیریت بهتر این مناقصات داشته باشند.

همکاران سیستم مجموعه نرم‌افزارهای اداری سازمان‌های دولتی را با عنوان راهکاران بخش عمومی به مشتریان عرضه کرده که به عنوان یک راهکار یکپارچه در مدیریت بهینه‌ی فرایندها و فعالیت‌ها به این سازمان‌ها کمک می‌کند.