کپی رایت در نرم افزارهای متن باز

پروانه نرم‌افزار یک سند قانونی است که روش استفاده و تکثیر نرم‌افزار را مشخص می‌کند. یک پروانه نرم‌افزار معمولی به کاربر نهایی اختیاراتی می‌دهد که به موجب آن می‌تواند نرم‌افزار را به نحوی که باعث نقض حق تکثیر آن نشود، مورد استفاده قرار دهد.
نرم‌افزار نام دیگری برای برنامه است. ظاهراً، اولین بار جان تاکی در سال ۱۹۵۸ این واژه را به ‌این معنا به‌کار برده ‌است. احتمالاً در انگلیسی این واژه را به قیاس سخت‌افزار ساخته‌اند که بسیار پیش از پیدایش رایانه (به معنای اسباب و اشیاء) به‌کار می‌رفته ‌است.
اگرچه «نرم‌افزار رایانه‌ای» و «برنامه رایانه‌ای» یک معنی دارند ولی به‌نظر می‌رسد اصطلاح «نرم‌افزار» بیشتر در مورد مجموعه نسبتاً بزرگی از برنامه‌ها به‌کار می‌رود و «برنامه» به جزئی از سیستم نرم‌افزاری اشاره دارد.
نرم‌افزارهای رایانه را به دو دسته بزرگ می‌توان تقسیم کرد:
• نرم‌افزار سیستم
• نرم‌افزار کاربردی

انواع نرم افزار از حیث حقوق مالکانه
نرم‌افزارهایی که با پروانه اختصاصی (proprietary) منتشر می‌شوند، به کاربر نهایی اجازه نمی‌دهد که نرم‌افزار را به جز به شکلی بسیار محدود و برای استفاده شخصی (نظیر پشتیبان‌گیری) تکثیر کند. پروانه‌های اختصاصی به نحوی ترتیب داده می‌شوند که کاربر نهایی اجازه استفاده از یک یا چند نسخه نرم‌افزار را داشته باشد، اما شرکت تولیدکننده مالک اصلی نرم‌افزار باقی بماند.
در مقابل، نرم‌افزارهایی که با پروانه‌های متن باز (open source) منتشر می‌شوند به کاربر نهایی اجازه می‌دهند که به طور آزاد، نسخه‌هایی از نرم‌افزار را با تاکید بر ویرایش آن برای دیگران تکثیر کند. به این ترتیب، مالکیت نرم‌افزار در اختیار تولیدکننده اصلی باقی نمی‌ماند، بلکه به استفاده کننده نهایی منتقل می‌شود.

ویژگی‌های نرم افزار متن باز
•   آزادی عمل بدست آوردن، امکان ویرایش کردن و … بر روی کد برنامه
• درستی کد منبع نویسنده و مجوز گرفته شده

تاریخچه نرم افزارهای متن باز
در سال ۱۹۸۴ ریچارد استالمن پایه‌گذاری نرم افزار رایگان را بنیاد نهاد. این عقیده از سال ۱۹۸۰ شروع شد، زمانی که ریچارد استالمن از دستیابی به کد منبع پرینتری که در آزمایشگاه هوش مصنوعی MIT استفاده می‌کرد منع شده بود. خشم او در ‌‌نهایت منجر به بنیاد free software foundation با نام اختصاری FSF شد. آنچه استالمن بیان کرد، این بود که در اقدام برای ساخت نرم افزار رایگان اهداف ایده آلی را انگیزه می‌بخشد: آزادی زیاد و همکاری. وی می‌گفت: من می‌خواهم نرم افزار آزاد را تشویق کنم تا گسترش یابد و جایگزین مالکیت نرم افزاری که همکاری را منع می‌کند، شود.

دلایل پیدایش نرم افزارهای متن باز
۱-آزادی اجرای برنامه به هر منظور (این جنبش با رشد ناامیدی ریچارد استالمن در مورد نرم افزارهای مالی آغاز شد)
۲-آزادی مطالعهٔ اینکه چگونه یک برنامه کار می‌کند و وفق دادن آن برنامه با نیاز‌ها (آزادی‌های مشخصی باید در نظرگرفته شود مخصوصا آزادی دسترسی به رمزهای منبع)
۳-آزادی توزیع دوبارهٔ نسخه کپی شدهٔ خود (آزاد بودن در نرم افزارهای آزاد به معنای مجانی بودن آن نیست بلکه به معنای آزادی حقوقی است)
۴-آزادی پیشبرد برنامه و توسعه و پخش آن به عموم مردم به نحوی که همه جامعه از آن بهره ببرند.
طرفداران افراطی نرم افزارهای متن باز اعتراض خود را علیه مالکیت فکری از ابتدای جنبش دهه ۱۹۸۰ شروع کردند. اوایل این کشمکش شامل حقوق اسرار تجاری بود و همچنین حقوق سازندگان نرم افزار‌ها از دید ساختار یک برنامه. اختلاف بعدی بیشتر در مورد حقوق مالکیت ادبی و هنری بود که در گواهینامه‌های اعطایی، copy left نامیده می‌شد. اما جدید‌ترین اختلاف بر سر ورقه اختراع نرم افزار است.

آغازگران نرم افزارهای متن باز
• آغازگران متن باز، یک سازمان غیرانتفاعی است که گواهی‌نامه‌های open source software-OSS- را تایید می‌کند.
•  ۵۸ گواهی‌نامهٔ oss تایید شده وجود دارد که گواهی‌نامهٔ free software- FS- را نیز شامل می‌شود.

مزایای نرم افزار متن باز
• کاهش کل هزینه مالکیت
•  کاهش وابستگی فروشنده نرم افزار
• آزادی و شخصی‌سازی
•  امنیت و کیفیت بالا

عناصر معمول در گواهی‌نامه‌های FOSS
• بعضی از حقوق محفوظ است.
• اعطای گواهی‌نامه، اجازهٔ نصب، استفادهٔ دوباره و توزیع و تمرکززدایی و… را می‌دهد.
• دسترسی به رمز این منبع اجباری است.
• دسترسی به مستندسازی آن اغلب مورد ترغیب قرار می‌گیرد.

انواع مجوزهای متن باز
سه مجوز پایه‌ای برای نرم افزار متن باز وجود دارد:
– GPL – GNU Public License
– LGPL-Lesser (library) General Public License
– MIT/BSD/Apache
– بیشتر مجوزهای دیگر از مجوزهای بالا مشتق می‌شوند.
نرم افزار آزاد موضوع آزادی کاربران در اجرا، کپی، توزیع، آموختن، تغییر دادن و توسعه نرم افزار است.
شما همچنین باید این آزادی را داشته باشید که در برنامه تغییراتی ایجاد کنید و آن‌ها را به طور خصوصی در کار خود استفاده کنید. بدون اینکه حتی وجود آن‌ها را متذکر شوید. اگر شما تغییراتتان را منتشر کنید، نباید مجبور باشید که شخص مخصوصی را به روش خاصی آگاه کنید.

از دست رفتن حقوق (copy left)
• در واقع این به معنای متضاد کپی رایت نیست بلکه از کپی رایت برای محافظت استفاده می‌کنند.
• کپی لفت روش صدور گواهی‌نامه‌ای است که تحت حمایت کپی رایت کار می‌کند اما می‌تواند شرط ویژه‌ای داشته باشد که به آن اجازهٔ بازماندن از طریق یک سیستم اشتراکی مشابه یا یک بخش کابلی (wiral) می‌دهد.
• باز بودن در این متون به این معناست که کار اصلی و کارهای دیگر مشتق شده از آن باید به منظور دسترسی عموم به هر شکلی در دسترس باشند.
کاربر به کد دسترسی دارد پس می‌تواند ضمن استفاده از آن:

 آن را کپی کند
 مطالعه کند
 ویرایش کند
 و محدود کند

حمایت از نرم افزار متن باز
در قانون حمایت از نرم افزار‌های رایانه‌ای و دیگر قوانین موجود در زمینه حمایت از حقوق پدیدآورنده نرم افزار متن باز‌، اختصاصاً، مقرره‌ای موجود نیست و در ماده ۱ قانون حمایت از پدیدآورندگان نرم افزارهای رایانه‌ای از این نرم افزار به عنوان نوعی از نرم افزار، یاد نشده است.
اما آنچه که مسلم است اینکه پدیدآورنده نرم افزار متن باز دارنده کلیه حقوق مادی و معنوی پدیدآورنده نرم افزار است و حمایت از آن زمانی به چالش کشیده می‌شود که این نرم افزار توسط دیگران ویرایش شده و به اشتراک گذارده شود. در قانون فوق الذکر از نرم افزار‌های مکمل حمایت گردیده است. مطابق ماده ۱۲ آیین نامه این قانون این نرم افزار زمانی حمایت می‌شود که با اجازه کتبی پدیدآورندگان نرم‌افزارهایی که برای نخستین بار در ایران تولید و توزیع شده ‌است‌، پدید آید. شاید بتوان از مضمون این مقرره چنین استنباط کرد که ویرایشگران نرم افزار متن باز نیز مشمول این حمایت باشند‌، چرا که پدیدآورنده نخست با ایجاد نرم افزار به روش متن باز اجازه ضمنی در تولید نرم افزاری با این ماهیت اما ویرایش شده را داده است.
با این اوصاف با توسعه این دسته از نرم افزار‌ها ضرورت قانونگذاری و شناسایی نرم افزار متن باز و حقوق آن بیش از پیش احساس می‌شود. امید است که در لایحه قانون جامع حمایت از حقوق مالکیت ادبی و هنری و حقوق مرتبط این ضرورت مورد توجه قانونگذار قرار گرفته و پیش‌بینی شود.
در مباحث بعدی، پرونده‌های موجود در این زمینه در دیگر کشور‌ها با ارائه نتیجه رسیدگی و حقوق آن ارائه خواهد شد.

تالیف: دفتر حقوقی شرکت همکاران سیستم

 

منابعی که در نوشتن این مقاله از آن‌ها استفاده شده است:

http: //en. wikipedia. org/wiki/Opensource
http: //www. daneshvacomputer. com/ppdf/۲۸۲۵/p۰۲۸۲۵۴۱۷۵۰۱۲۱. pdf 
http: //pariyana. com/id/understanding-of-open-source-softwares-in-four-steps
http: //www. howstuffworks. com/question۴۳۵. htm
http: //en. wikipedia. org/wiki/Open_source_software
http: //barsam. ir/archive/%D۹%۸۵%D۸%AA%D۹%۸۶-%D۸%A۸%D۸%A۷%D۸%B۲-%D۸%AF%D۸%B۱-%D۸%AF%D۹%۸۶%DB%۸C%D۸%A۷%DB%۸C-%D۸%A۸%D۸%A۷%D۸%B۲
http: //www. tebyan. net/science_technology/computermagazine/generalarticles/۲۰۰۹/۹/۱۹/۱۰۲۴۱۲. html
http: //www. computereconomics. com/article. cfm؟ id=۱۰۴۳
http: //www. cit-fei. org/html/CITNews/۷۶/pp/d۱/Open_Source-Dr. Tolba. ppt
http: //net. educause. edu/ir/library/pdf/ECR۰۴۰۵. pdf
David McGowan. Legal Implications of Open-Source Software..
S. Evans and Anne Layne-Farrar/ ۲۰۰۴/Software patents and open source: The battle Over intellectual property David

دیدگاه خود را ثبت کنید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *