ارائه‌دهنده‌ی راهکارهای نرم‌ افزارهای سازمانی
ارائه‌دهنده‌ی راهکارهای نرم‌ افزارهای سازمانی

نگاهی به قراردادهای بهره برداری از نرم‌افزار

در حوزه نرم‌افزار، با طیف گسترده‌ای از قرارداد‌ها مواجه هستیم. قرارداد بهره برداری، توسعه ویژه، مدیریت انفورماتیک، مطالعات اولیه نرم‌افزار، نگهداری نرم‌افزار، ودیعه نرم‌افزار، مالکیت مشاع نرم‌افزار و آفرینش نرم‌افزار از نمونه‌های این قرارداد‌ها به شمار می‌روند. در این یادداشت، قراردادهای بهره برداری به عنوان یکی از قراردادهای ناظر بر انتقال حقوق مادی مربوط به نرم‌افزار مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

ماهیت حقوقی قرارداد بهره‌برداری از نرم‌افزار

 از این قرارداد‌ها، به عنوان «قرارداد انتقال حق استفاده» نیز یاد می‌‌شود. امتیاز بهره‌برداری، قراردادی است که توسط آن پدیدآورنده، تمام یا بخشی از حق بهره‌برداری را به کاربر واگذار می‌‌کند و شرایط و حدود حقوق واگذار شده نیز به موجب این قرارداد تعیین می‌‌شود. در خصوص ماهیت حقوقی این نوع قرارداد‌ها ۳ دیدگاه عمده وجود دارد. دیدگاه نخست، این قرارداد را بیع می‌‌داند، دیدگاه دوم آن را نوعی قرارداد اجاره خدمات تلقی می‌‌کند و دیدگاه سوم، این قرارداد را واگذاری «حق استفاده» به غیر و غیر قابل انتقال می‌‌داند.

نگاهی به قراردادهای بهره برداری از نرم‌افزار

 توافق‌نامه کاربر نهایی [۱] EULA ، قراردادی است که میان اعطاکننده مجوز بهره‌برداری (تولیدکننده نرم‌افزار) و کاربر نرم‌افزار منعقد شده و حق استفاده از نرم‌افزار را به کاربر اعطا می‌‌کند.

 این قرارداد‌ها بر مبنای نحوه پذیرش از سوی کاربر به چند گروه تقسیم می‌‌شوند که عبارتند از: Shrink Wrap، Click Wrap و Browse Wrap.

 ریشه واژه Shrink Wrap یا «رویه قبولی به محض گشودن»، به شیوه بسته‌بندی نرم‌افزار توسط نوار پلاستیکی شفاف [۲] برمی‌گردد. شرکت‌های تولیدکننده نرم‌افزار در گذشته متن کامل قرارداد بهره برداری را بر روی بسته‌ حاوی نرم‌افزار درج نموده و عبارتی را به آن می‌‌افزودند که بیانگر این امر بود که گشودن مهر و موم و بازکردن بسته، کاربر را متعهد به رعایت مفاد قرارداد خواهد نمود. امروزه، عبارتی بر روی بسته‌بندی نرم‌افزار درج می‌‌شود که به کاربر هشدار می‌‌دهد که نرم‌افزار مشمول حقوق مالکیت ادبی، هنری بوده و کاربر ملزم به رعایت مفاد قراردادی است که درون بسته حاوی نرم‌افزار قرارداده شده است.

 قراردادهای Click Wrap یکی از انواع رایج اعطای مجوز بهره برداری از نرم‌افزار هستند که عموما در فضای مجازی و محیط اینترنت مورد استفاده واقع می‌‌شوند. در این شیوه، کاربر پیش از نصب نرم‌افزار، ملزم است با انتخاب گزینه «I Agree» یا گزینه‌ای مشابه با این مضمون، موافقت خود را با مفاد قرارداد اعلام نماید. در غیر این صورت، امکان نصب نرم‌افزار برای او وجود نخواهد داشت. مفاد قرارداد معمولاً بر روی‌‌ همان صفحه و یا به صورت لینکی جداگانه جهت مطالعه کاربران قابل دسترسی است.

 شیوه Browse Wrap نیز عملکردی شبیه به Click Wrap دارد. با این تفاوت که در این شیوه، کاربر ملزم به انتخاب گزینه قبولی مفاد قرارداد نیست و صرف دسترسی و استفاده از وبسایت و نرم‌افزار موجود در آن، به صورت ضمنی نشانگر پذیرش مفاد قرارداد از جانب کاربر خواهد بود. در این روش نیز مفاد قرارداد، پیش از دسترسی به سایت و امکان استفاده از محتویات آن، جهت مطالعه کاربران قابل دسترسی است.

 شروط مندرج در قرارداد و حقوق و تعهدات طرفین

 قرارداد‌های بهره برداری از نرم‌افزارهای رایانه‌ای برای تولیدکننده نرم‌افزار و کاربر شرایط، حقوق و تعهداتی را در پی خواهد داشت.

 چنان‌چه نرم‌افزار به عنوان بسته نرم‌افزاری جنبه تجاری یافته باشد، تحویل قالب‌های فیزیکی (دیسکت، CD-ROM یا DVD) از تعهدات اصلی پدیدآورنده یا اشخاصی خواهد بود که به نمایندگی از پدیدآورنده، بهره برداری از حقوق مادی نرم‌افزار را منتقل نموده‌اند. یکی دیگر از تعهدات پدیدآورنده می‌‌تواند نصب نرم‌افزار بر روی رایانه و انطباق آن با سایر نرم‌افزار‌ها باشد. لازم است ماده مرتبط با این تعهد، شرایط نصب نرم‌افزار را از حیث اشخاصی که نصب بر عهده آنان است، شرایط مالی و شرایط فنی پیش‌بینی نماید. هم‌چنین قرارداد می‌‌تواند برای کاربر حاوی ضمانت‌هایی از قبیل ضمانت قالب فیزیکی نرم‌افزار، انطباق نرم‌افزار با شرایط قراردادی، نگهداری رایگان و خسارات ناشی از نرم‌افزار نیز باشد.

نگاهی به قراردادهای بهره برداری از نرم‌افزار

 در مقابل، قرارداد بهره برداری از نرم‌افزار، علاوه بر تعیین حدود اختیارات کاربر و محدوده امتیاز بهره برداری، تعهد به پرداخت قیمت، تعهد به رازداری، تعهد به عدم رقابت و تعهد به عدم انتقال قرارداد به غیر را نیز برای وی به همراه دارد. هم‌چنین، این قرارداد امکان دستیابی کاربر به برنامه‌های مبدا را نیز مشخص می‌‌کند.

 محدوده امتیاز بهره برداری در قرارداد از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و بیانگر آن است که حق بهره برداری، چه اشکالی را شامل خواهد شد. به موجب دستورالعمل اروپایی راجع به حمایت حقوقی از نرم‌افزار‌ها، این اشکال عبارتند از حق تکثیر، حق ترجمه، حق اقتباس، تنظیم و اصلاح نرم‌افزار و تکثیر نرم‌افزاری که از آن حاصل می‌‌شود، هم‌چنین عرضه به بازار، گرفتن نسخه پشتیبان و تجزیه (دی کامپایل کردن) نرم‌افزار. لازم است در قرارداد محدوده هر یک از این حقوق به دقت مشخص شود. یکی از مواردی که در این خصوص از اهمیت ویژه برخوردار است، عبارت است از تعداد کاربرانی که به موجب قرارداد، محق به استفاده از نرم‌افزار خواهند بود. بر این مبنا، قرارداد بهره برداری از نرم‌افزار را می‌‌توان به سه دسته عمده تقسیم کرد:

 ۱- قرارداد بهره برداری تک کاربره:

به موجب چنین قراردادی، نرم‌افزار تنها بر روی یک دستگاه رایانه قابل استفاده خواهد بود. این نوع قرارداد عموما برای نرم‌افزاری مورد استفاده واقع می‌‌شود که یا به صورت بسته‌بندی شده به کاربر عرضه می‌‌شود و یا از پیش بر روی دستگاه رایانه‌ای که تاکنون مورد استفاده واقع نشده، نصب شده‌ است.

 ۲- قرارداد بهره برداری چند کاربره:

چنین قراردادی امکان استفاده از نرم‌افزار را برای چند کاربر فراهم می‌‌کند و برای مقاصدی از قبیل استفاده در شرکت‌‌ها مناسب است. تعداد کاربران مجاز به استفاده از نرم‌افزار در چنین قراردادی ذکر می‌‌شود.

 ۳- قرارداد بهره برداری عمومی:

چنین قراردادی برای بهره برداری از نرم‌افزارهای Open Source و رایگان مورد استفاده واقع شده و به کاربر، امکان به اشتراک گذاشتن، اصلاح و گسترش نرم‌افزار را می‌‌دهد.

 

 [۱] – End-User License Agreement

  [۲] – Cellophane

منابع:

–    ستار زرکام، حقوق مالکیت ادبی و هنری، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه¬ها (سمت)، تهران، ۱۳۸۸
–    Nancy s. Kim, Wrap Contracts and Privacy, California Western School of Law

–    http://itlaw.wikia.com
–    http://en.wikipedia.org
–    http://www.wilmerhale.com
–    http://www.softwarecontracts.net
–    http://tulane.edu
–    http://www.itdonut.co.uk
–    http://www.shabakeh-mag.com
–    http://www.ensani.ir

دیدگاه خود را ثبت کنید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *