ارائه‌دهنده‌ی راهکارهای نرم‌ افزارهای سازمانی
ارائه‌دهنده‌ی راهکارهای نرم‌ افزارهای سازمانی

حمایت حقوقی از اجزا و مراحل تولید نرم افزار- قسمت نخست

«قسمت نخست»

 

اگرچه برنامه‌های رایانه‌ای از حمایت کپی رایت به عنوان یک اثر ادبی قابل حمایت، برخوردار هستند، لیکن در رویۀ عملی رسیدگی دادگاه‌ها به پرونده‌های نقض حقوق صاحبان نرم افزارها، سر در گمی، تناقض و حتی ارائۀ تفاسیر نا مفهوم به چشم می خورد. به یک برنامۀ رایانه ای اغلب به عنوان مجموعه ای از بخش های مختلف، نگریسته می شود. دقیقاً مانند یک کتاب و یا نمایشنامه که به عنوان ترکیبی از داستان، شخصیت ها و سایر اجزای متداول، دیده می شود. با این حال تشخیص بخش‌های مختلف یک برنامۀ رایانه ای در خصوص اهداف و مقاصد نقض کپی رایت مربوط به آنها توسط دادگاه‌های مختلف، همراه با تفاوت‌های بسیاری بوده است. در این میان بسیاری از نابسامانی‌ها در حقوق کپی رایت نرم افزار، ناشی از تعاریف دوگانۀ ناسازگار و تعاریف بخش استنتاجی برنامه رایانه ای است که در واقع هیچ‌گونه ارتباطی به نحوۀ طراحی و ساخت یک برنامۀ رایانه ای ندارد. این بخش‌های متفاوت مربوط به تعاریف، تلاش محاکم را جهت همنواسازی، قاعده‌مند کردن و امکان مقایسۀ دعاوی که دارای شباهت‌های اساسی هستند، بی نتیجه گذارده است؛ و این موضوعی است که سنگ بنای بسیاری از پرونده های نقض کپی رایت نرم افزاری را به خود اختصاص می دهد.

 

۱-   بخش های تشکیل دهندۀ نرم افزار

 

در حقوق فرانسه بر اساس رویۀ قضایی و دکترین حاکم، نرم افزار عبارت از مجموعه دستورها،‌ برنامه‌ها، روش‌ها، قواعد و نیز اسنادی است که احتمالاً منضم به آن‌هاست و با کارکرد پردازش اطلاعات مرتبط است. در حقوق انگلستان هم بر اساس عرف دادگاه‌ها، نرم افزار رایانه‌ای شامل‌ برنامه‌های کامپیوتری، پایگاه‌های داده، فایل های کامپیوتری، اسناد طراحی مقدماتی، آثار ذخیره شده دیجیتالی و راهنمایی کاربران می شود. همچنین در خصوص اجزای نرم افزار، از اصطلاحی تحت عنوان «سخت افزار طراحی مقدماتی» نام برده اند. این اصطلاح با توجه به عبارت «سخت افزار» که در آن به کار رفته ممکن است ایجاد ابهام کند. در توضیح این اصطلاح گفته شده است «سخت افزار طراحی مقدماتی» عبارت از مجموع فعالیت‌های طراحی است که به توسعۀ یک برنامه بینجامد، به شرط اینکه اجرای برنامه را در یک سطح بالاتر، ممکن گرداند. اسناد تحلیلی و نمای تشریح کنندۀ اقداماتی که به منظور استفاده از برنامه باید انجام شود، جزئی از این سخت افزار محسوب می شود، ولی «دفترچۀ راهنما» را که همانند «سند ضروری برای استفاده از نرم افزار» توصیف می شود، در ‌بر نمی گیرد.

 

صرف نظر از تقسیم بندی ها و اصطلاحات مختلفی که در خصوص اجزا و بخش های نرم افزار به بیان شده است، می توان برای نرم‌افزارها سه بخش یا عنصر کلی را در نظر گرفت، که به ترتیب عبارتند از : پایگاه داده (Data Base)، کد منبع (Source Code) و مستندات (Documents).

 

۱-۱- ‌ پایگاه داده (Data Base)

 

۱-۱-۱-   مفهوم پایگاه داده

 

پایگاه داده را مجموعه‌ای از داده‌های ذخیره شدۀ ماندگار دانسته اند که تا زمانی که یک کاربر مجاز آن را دست‌کاری نکند،ثابت می‌ماند و نابود نمی‌شود. همچنین داده ها باید با هم ارتباط داشته باشند و یکجا جمع شوند وکاربران به لحاظ منطقی، داده ها را با هم می بینند.

 

این در حالی است که یک پایگاه داده، دارای معماری (چیدمان) خاص خود و مبتنی بر یک مدل داده ای مشخص شامل معماری داخلی و بیرونی می باشد. گفتنی است پایگاه داده تحت مدیریت یک سیستم کنترل متمرکز نرم افزاریست که کنترل کل پایگاه داده ها را بعهده دارد. در یک پایگاه داده ،کاربران باید بتوانند بطور اشتراکی و همزمان، داده ها را تغییر دهند. هدف از ایجاد یک پایگاه داده، طراحی و ایجاد سیستم کاربردی برای ذخیره و بازیابی اطلاعات برای محیط مورد نظر است. پایگاه ‌های داده‌ معمولاً در قالبی که برای دستگاه‌ها و رایانه‌ها قابل خواندن و دسترسی باشد ذخیره می‌شوند. البته چنین شیوه ذخیره‌سازی اطلاعات تنها روش موجود نیست و شیوه‌های دیگری مانند ذخیره‌سازی ساده در پرونده‌ها نیز استفاده می‌گردد. آنچه ذخیره‌سازی داده‌ها در پایگاه‌های داده‌ها را مؤثر می‌سازد، وجود یک ساختار مفهومی برای ذخیره‌سازی و روابط بین داده‌ها است. پایگاه داده در اصل مجموعه‌ای سازمان یافته از اطلاعات است.این واژه از دانش رایانه سرچشمه می‌گیرد، اما کاربرد وسیع و عمومی نیز دارد، این وسعت به اندازه‌ای است که مرکز اروپایی پایگاه داده (که تعاریف خردمندانه‌ای برای پایگاه داده ارائه می‌کند) شامل تعاریف غیر الکترونیکی برای پایگاه داده نیز می‌باشد. مفهوم اصلی پایگاه داده این است که پایگاه داده مجموعه‌ای از رکوردها یا تکه‌هایی از یک شناخت است.نوعاً در یک پایگاه داده، توصیف ساخت یافته‌ای برای اطلاعات نگه داری شده در پایگاه داده وجود دارد. این توصیف با یک الگو یا مدل شناخته می‌شود. مدل توصیفی، اشیا پایگاه‌های داده و ارتباط بین آن‌ها را نشان می‌دهد. روش‌های متفاوتی برای سازماندهی این مدل‌ها وجود دارد که به آن‌ها مدل‌های پایگاه داده گوییم. پرکاربردترین مدلی که امروزه بسیار استفاده می‌شود، مدل رابطه‌ای است که به طور عام به صورت زیر تعریف می‌شود: نمایش تمام اطلاعاتی که به فرم جداول مرتبط که هریک از سطرها و ستون‌ها تشکیل شده‌است(تعریف حقیقی آن در علم ریاضیات بررسی می‌شود). در این مدل وابستگی‌ها به کمک مقادیر مشترک در بیش از یک جدول نشان داده می‌شود. مدل‌های دیگری مثل مدل سلسله مراتب و مدل شبکه‌ای به طور صریح تری ارتباط‌ها را نشان می‌دهند. الگوی کاری کاربران پایگاه داده‌ها را در سطح منطقی مشخص می‌کند. شگردهای مختلفی برای مدل‌های داده‌ای وجود دارد. برای هر یک از مدل‌های منطقی، اجراهای فیزیکی مختلفی قابل پیاده سازی است و سطوح کنترل مختلفی در انطباق فیزیکی برای کاربران مهیا می‌کند. این مدل‌ها عبارتند از مدل تخت، مدل سلسله مراتبی، مدل شبکه‌ای و مدل رابطه‌ای. مدل رابطه‌ای اساس کار سامانه مدیریت پایگاه داده‌های امروزی است.

 

۱-۱-۲- حمایت حقوقی از پایگاه داده

 

۱-۱-۲-۱- نظام حقوق مؤلف

 

چنانچه یک پایگاه داده(برنامه و داده های آن) تشکیل شود، یک اثر واحد به وجود می آید که ممکن است تمام یا بخشی از اجزا یا جنبه های آن توسط شخص دیگری به طور غیر مجاز تکثیر شود. در این صورت، نقض حق صورت گرفته است و عواقب قانونی متناسب با خود را نیز خواهد داشت. البته برای آنکه اثری از جمله مجموعه ای از داده ها، مشمول حق مؤلف شود، میزانی از اصالت یا به تعبیر قانون ایران، ابتکار، لازم است و آن میزان، حسب قوانین کشورهای مختلف، متفاوت است.

 

در واقع رد پای شخصیت پدیدآورندۀ پایگاه داده را باید در «انتخاب» موضوعات جستجو کرد؛ به عبارت دیگر گزینش موضوعات به تنهایی می تواند معیار اصالت قرار گیرد. ضمناً باید توجه داشت صرف استفاده از اطلاعات موجود در یک پایگاه داده و حتی نقل آن در سایر آثار به صورت و عباراتی متفاوت، نقض حق مؤلف نیست. کنوانسیون برن، اشاره ای به پایگاه داده با ویژگیهای ذکر شده در ابتدای بحث ندارد ولی بند ۵ مادۀ ۲ آن، عباراتی دارد که می تواند حداقل شامل مفاد پایگاه داده بشود. سازمان جهانی مالکیت فکری(WIPO)، پیشنهادی طی مادۀ ۵ WCT  در جهت فوق کرد، منوط به آنکه در پایگاه مورد نظر، ابتکارهایی در انتخاب، ترکیب یا ترتیب مفاد محتوا به کار رفته باشد و البته بدون آنکه خود اطلاعات، مورد حمایت قرار گیرد.

 

بند ۱ مادۀ ۳ دستور العمل اروپایی مورخ ۱۹۹۶ و همچنین قوانین کشور های مختلف از جمله فرانسه و آلمان و آرای قضایی فرانسه، پایگاههای داده ای را که با انتخاب یا نحوۀ چینش موضوعات، یک آفرینش فکری مختص پدیدآورنده محسوب می شوند را تحت حمایت حق مؤلف قرار می دهند.

 

در حقوق آمریکا نیز مبنای جداگانه ای برای حمایت از پایگاه داده وجود ندارد و تنها همان نظام   حق مؤلف است که در صورت وجود شرایط در پایگاه داده، شامل آن خواهد شد.

 

۱-۱-۲-۲- نظام حقوق اسرار تجاری

 

به طور کلی، «نرم افزارها»، «برنامه ها»، «کدهای رایانه ای» به عنوان مصادیقی از اسرار تجاری همواره مورد توجه دادگاه‌ها بوده اند. نرم افزار و برنامه هایی را که شرکت ها برای فعالیت های داخلی خود طراحی و استفاده می کنند یا نسخه های ارتقاء یافتهء برنامه هایی را که در اختیار عموم است، می توان با رازانگاری، در زمرۀ اسرار تجاری دانست. شباهت برنامۀ مورد نظر با برنامه های موجود در بازار، مانع از اعمال حمایت های قانونی اسرار تجاری نیست، مشروط برآنکه دارنده بتواند طراحی خاص برنامۀ خود را که از لحاظ اقتصادی ارزشمند است، اثبات کند. پایگاه داده که مجموعه ای از اطلاعات الکترونیکی روی آن ذخیره شده و قابل ملاحظه، بازیابی و پردازش است نیز، وفق شرایط خاصی، از موضوعات مورد حمایت اسرار تجاری است.

 

۱-۱-۲-۳- نظام حقوق خاص

 

برخی از متون قانونی فراملی نظیر دستورالعمل اروپایی مصوب۱۹۹۶ به دفعات بر ماهیت خاص نظام حمایتی پایگاههای داده تأکید کرده است. این دستورالعمل هدف از این حقوق خاص را اعطای اختیار به سازندۀ پایگاه داده به منظور ممانعت از استخراج یا بهره برداری بدون مجوز از قسمت اساسی پایگاه داده می داند . این موضوع صراحتاً در مقررات دستورالعمل اروپایی ذکر شده به طوری که عنوان بخش دوم این مقررات شامل مواد ۷ تا ۱۱ «حقوق خاص» نام گرفته است. حمایت از پایگاههای داده تحت نظام حقوق خاص، بحث های نظری فراوانی را برانگیخته است. برخی از حقوقدانان بر این عقیده اند که داخل کردن پایگاه داده در موارد مرتبط با حق مؤلف، مناسب نیست، زیرا «حقوق خاص» نه در چهارچوب حق مؤلف، به دلیل آنکه در پایگاه داده آفرینش وجود ندارد و نه در چهارچوب حقوق جانبی حق مؤلف، به دلیل آنکه حمایت از فعالیت های جانبی آفرینش محسوب نمی شود، قابل توجیه است. در مقابل برخی بر قابل حمایت بودن پایگاههای داده توسط نظام حق مؤلف تأکید دارند. با این حال بر خلاف سایر آثار ادبی و هنری، صرف اصیل بودن اثر برای حمایت از پایگاه داده کافی نیست، بلکه پدیدآورنده باید حد اقلی از سرمایه گذاری مادی یا انسانی برای ایجاد پایگاه داده را هم به اثبات برساند. درآخر لازم به ذکر است حمایت از پایگاه داده با عنوان «حقوق خاص» مانع از آن نیست که از این آثار به عنوان آثار ادبی و هنری به ویژه در زمینۀ پایگاههای دادۀ غیرالکترونیکی، حمایت به عمل آید.

 

۱-۲-         کد منبع (Source Code)

 

۱-۲-۱-   مفهوم کد منبع

 

در دانش رایانه، به دستورهای برنامه به زبانی سطح بالا یا زبان اسمبلی که قابل خواندن برای انسان باشد و رایانه نتواند مستقیماً آن را بخواند کُد منبع می‌گویند.

 

هر برنامه رایانه‌ای به یکی از زبان‌های برنامه‌نویسی نوشته شده است، مانند جاوا، سی‌پلاس‌پلاس و پرل. متن این برنامه‌ها ممکن است چند خط داشته باشند یا میلیون‌ها خط، به این متن،کد منبع می‌گویند. معمولا برای سادگی به جای کد منبع، از منبع استفاده می‌شود. کد منبع شامل مواردی همچون تعریف متغیرها، دستورها، توابع، حلقه ها، و دیگر عباراتی می‌شود که به یک برنامه می‌گوید چگونه باید عمل کند. همچنین برنامه‌نویسان ممکن است در کد منبع شان، توضیحاتی در مورد بخشی از کد نیز بنویسند. برنامه‌های کوتاه‌تر ممکن است تنها یک پرونده‌ی کد منبع داشته باشند در حالی که برنامه‌های بزرگ‌تر ممکن است ارجاع‌هایی به صدها یا هزاران پرونده داشته باشند.

 

۱-۲-۲-   حمایت حقوقی از کد منبع

در زمینۀ نرم افزار، کپی رایت می تواند از کدمنبع ،کد مقصد(object code) و رابط-کاربرها(user interfaces)، حمایت به عمل آورد.کپی رایت به صورت خودکار در زمان بیان، ایجاد می شود؛ مانند زمانی که کد منبع، نوشته شده است یا وقتی برنامه، کامپایل می شود.

حمایت حق مؤلف، ممکن است تمام کد منبع را شامل شود؛ صرف نظر از این که آیا کد منبع به عنوان یک راز تجاری هم بیان شده یا نشده باشد، یا حتی به عنوان کد مقصد یا کدِ منبع باز ،منتشر شده باشد.خصوصاً فرآیند ثبت اثر، مانع از این نمی شود که  صاحبان حق مؤلف، بخش های مختلف کد منبع را به عنوان اسرار تجاری، تعیین کنند.

 

در فرآیند ثبت نرم افزار به عنوان اختراع، افشای کدمنبع، بر طبق منطق کلی، مورد نیاز نمی باشد؛ اگرچه در بعضی شرایط، در راستای لزوم افشا به شکل توصیف نامه های مکتوب، استدلال هایی وجود دارند.با این حال با توجه به ماهیت صنعتی و فنی نرم افزار، دو دلیل قوی به چشم می خورد که لزوم افشای کد منبع را ایجاب می کند :

 

نخست اینکه صنعت نرم افزار به صورت تدریجی ایجاد می شود و دوم آنکه افشای کد منبع ها، امکان تعامل و همکاری علمی و حرفه ای را ارتقاء می دهد.

 

۱-۳-  مستندات (Documents)

 

۱-۳-۱-   مفهوم مستندات نرم افزار

 

مستندات یا مستند سازی، متنی مکتوب است که همراه نرم‌افزارهای کامپیوتری ارایه می‌گردد. این گونه متن‌ها معمولاً عملکرد نرم‌افزار و چگونگی استفاده از آن را شرح می‌دهند که ممکن است برای افراد مختلف در نقش‌های گوناگون، معانی متفاوتی داشته باشد. منظور از مستندسازی نرم‌افزار یا مستندسازی سورس کد، نوشته‌های توصیفی ای است که همراه نرم‌افزارهای رایانه‌ای ارایه می‌گردند. این گونه متن‌ها معمولاً عملکرد نرم‌افزار و چگونگی استفاده از آن را شرح می‌دهند که ممکن است برای افراد مختلف در نقش‌های گوناگون معانی متفاوتی داشته باشد. در مستند سازی، نقش‌ها از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. مستند سازی به طور کلی بر دو قسم کلی مستند سازی نیازمندی ها و مستند سازی معماری نرم افزار می باشد که در بخش های آتی مقاله، توضیحات مفصل تری در این باب داده خواهد شد.

 

۱-۳-۲-   حمایت حقوقی از مستندات نرم افزار

 

مقررات کپی رایت به طور گسترده ای اشعار می دارد که در صورت فقدان یک موافقت نامه، نخستین مالک کپی رایت در یک برنامۀ رایانه ای، مالک هرگونه مستند سازی شخصی که وی نوشته است یا اشخاص تحت امر و مستخدم وی نوشته اند،می‌باشد. ذکر این نکته ضروری است که تحت قرارداد سفارش اثر، مستند سازی یا برنامه نویسی انجام شود، مالک اول کپی رایت، طراح نرم افزار یا مستندساز محسوب نمی شود، بلکه حقوق مالکانه متعلق به سفارش دهنده است. لیکن باید در نظر داشت جهت تعلق حق به سفارش دهنده یا مشتری، می بایستی یک قرارداد لیسانس صریح و روشن، تنظیم شود و بر طبق آن، تعلق حقوق مالکیت فکری به مشتری تصریح شود.

 

برنامه‌های رایانه ای و مستند‌سازی ها تحت عنوان اثر ادبی، مورد حمایت نظام حق مؤلف می‌باشند. لیکن بخش‌هایی از مستندسازی که صرفاً جنبۀ راهنمای استفاده دارند، از حمایت حق مؤلف برخوردار نیستند.

لازم به ذکر است حمایت نظام حقوق اسرار تجاری از بخش مستندات نرم افزار نیز در صورت وجود شرایط مربوطه، پا برجاست.

 

منابع

 

http://digital-law-online.info/misc/ogilvie.htm

http://dallaki.ir/file/DB-Karshenasi.doc

http://fa.wikipedia.org/wiki

http://sdt.bz/content/article.aspx?ArticleID=35719&page=1

http://www.wilmerhale.com/pages/publicationsandnewsdetail.aspx?NewsPubId=91018

http://www.stlr.org/html/volume7/canfield.pdf

http://aiia.biz/legal/consulting/protection-development

http://tradesecretshomepage.com/code.html

حقوق مالکیت ادبی هنری، دکتر ستار زر کلام، نشر سمت، ۱۳۸۷

حقوق پدیدآورندگان نرم افزارهای کامپیوتری، دکتر امیر صادقی نشاط، نشر میزان، چاپ دوم، ۱۳۸۹

رهبری، ابراهیم، حقوق اسرار تجاری، نشر سمت، چاپ اول، پاییز ۱۳۸۸

دیدگاه خود را ثبت کنید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *