ارائه‌دهنده‌ی راهکارهای نرم‌ افزارهای سازمانی
ارائه‌دهنده‌ی راهکارهای نرم‌ افزارهای سازمانی

قراردادهای لیسانس (اعطای مجوز بهره‌­برداری)

هنگامیکه ایده‌­ها، اطلاعات، نوآوری­‌ها و سایر خلاقیت­‌های انسانی در قالب محصولات یا ارائه خدماتی به ظهور می­‌رسند، به دارایی خصوصی پدیدآورنده تبدیل می­‌شوند.  فن­آوری­‌های جدید و پیشرفته، شیوه‌­های انجام کار و اسرار تجاری، نرم‌­افزار­ها و پایگاه­‌های داده، کتاب، فیلم، موسیقی، آثار چندرسانه‌­ای، علائم و نام­‌های تجاری و… تحت حمایت شاخه­‌های مختلف نظام حقوق مالکیت فکری قرار می­‌گیرند.

مانند سایر اموال، دارایی‌­های فکری ارزش تجاری داشته و قابل داد و ستد هستند. چنانچه دارنده حق نخواهد یا نتواند شخصا از اثر، علامت تجاری یا اختراع خود بهره‌­برداری کند می­‌تواند مالکیت خود به طور کامل به دیگری منتقل کرده یا صرفا اجازه بهره­‌برداری از آن را در قالب قرار داد لیسانس اعطا نماید. در فرض اول دارنده حق، کلیه حقوق مربوط به اثر یا اختراع خود را به طور کامل و دائم و در ازای مبلغ مورد توافق به دیگری واگذار[۱] می­‌کند.در این شیوه انتقال، دارنده حق مبلغ مورد توافق را یکباره دریافت می‌­کند و مجبور نیست برای دریافت سود مورد نظر منتظر بماند. به علاوه دارنده حق ریسک ناشی از ورود فن­اوری جدیدتر به بازار را متحمل نمی­‌شود، بنابراین این روش می­‌تواند برای آن دسته از صاحبان حق که تخصص و تجربه­‌ای در عرضه محصولات به بازار ندارند مناسب باشد. معمولا پس از انتقال حقوق، در روابط میان فروشنده(انتقال‌­دهنده) و خریدار(انتقال­‌گیرنده)  تعهدات چندانی باقی نمی­‌ماند. هرچند نیازها و اولویت­‌های صاحب حق در تصمیم­‌گیری او درخصوص شیوه واگذاری حقوق تعیین کننده است اما واگذاری کامل و انتقال مالکیت به طور کلی توصیه نشده و مالکین عموما ترجیح می­‌دهند با حفظ مالکیت خود اجازه بهره­‌بردای از آن را تفویض نمایند.

در نظام حقوقی ما ماهیت حقوقی این انتقال مشابه بیع اموال مادی است. مطابق ماده ۵ قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸ پدیدآورنده آثار مورد حمایت این قانون می­‌تواند استفاده از حقوق مادی خود را در کلیه موارد به غیر واگذار کند. هم­چنین مطابق بند د ماده ۵ قانون ثبت اختراعات، طرح­‌های صنعتی و علائم تجاری مصوب ۱۳۸۶ حقوق ناشی از اختراع ثبت شده قابل انتقال است و در صورت فوت صاحب حق به ورثه او منتقل می‌­شود.

 از دیگر راه­‌های تجاری‌­سازی این اموال انعقاد قراردادهای لیسانس است.اصطلاح «لیسانس» به معنای اعطای مجوز از سوی دارنده حق به دیگری است تا وی بتواند مطابق شروط مورد توافق به منظور معین و در زمان و مکان مشخص از موضوع قرار داد استفاده و بهره‌­بردای نماید. اعطای مجوز بهره‌­بردای از اموال فکری معمولا در سه دسته عمده طبقه­‌بندی می­شود: ۱- مجوزهای انتقال تکنولوژی، ۲- مجوزهای مربوط به صنعت نشر و سرگرمی و ۳- مجوزهای مربوط به علائم تجاری و قراردادهای فرانشیز.

دارنده حق می‌­تواند طیف وسیعی از حقوق مربوط به اختراع، علامت تجاری یا اثر ادبی هنری خود یا برخی از آن­ها را به مجوزگیرنده اعطاء نماید. این حقوق می­تواند شامل حق ساخت، فروش، عرضه برای فروش، واردات و صادرات محصول مبتی بر اختراع، حق تکثیر، توزیع و نمایش اثر، حق استفاده از علامت تجاری و حق استفاده از یک فن­اوری باشد. به عبارت دیگر انتقال­‌گیرنده همچنان مالک دارایی فکری خود است و تنها اجازه استفاده یا بهره‌­برداری از حق یا حقوق مشخصی را به انتقال­‌گیرنده اعطاء می‌­کند. ممکن است مالک نخستین یک اختراع ثبت شده بخواهد بر روی یک منطقه جغرافیایی خاص یا استفاده مشخصی از اختراعش سرمایه‌گذاری نماید، در این حالت وی می­‌تواند با انعقاد قرارداد لیسانس، اجازه بهره‌­برداری از دیگر حقوق مربوط به اختراع را در مناطق جغرافیایی و بازارهایی که ممکن است با آن­ها آشنایی نداشته باشد، به دیگری اعطاء کند و به این ترتیب درآمد مضاعفی کسب نماید. انعقاد قرارداد لیسانس به دارنده حق امکان می­دهد تا از ظرفیت­ها و استاندارهای مطلوب­‌تر یا اطلاعات و دانش بومی یک شرکت دیگر برای تولید و توزیع محصولات فکری خود بهره‌­مند شود. ضمن اینکه معمولا انتقال­‌گیرنده مسئولیت کامل ساخت، بومی­‌سازی و توزیع محصولات را به عهده دارد. از طرفی انعقاد قرارداد لیسانس به انتقال­‌گیرنده امکان می­‌دهد تا به یک فن­اوری جدید برای ساخت محصولات جدید و باکیفیت بالاتر دست یابد. زیرا ممکن است شرکتی برای انجام تحقیقات بنیادین منابع چندانی نداشته باشد اما ظرفیت تولید خوبی داشته باشد. اعطای مجوز بهره‌­برداری علاوه براینکه زمینه دسترسی گروه بیشتری از افراد به یک تکنولوژی خاص را فراهم می‌­کند، نهایتا توسعه و پیشرفت یک تکنولوژی را تسهیل می‌­کند.

هدف مشترک لیسانس­‌دهنده و لیسانس­‌گیرنده استفاده کارآمد و بهینه از تکنولوژی و کسب حداکثر سود ممکن است و مطلوب­ترین قرارداد زمانی منعقد می­‌شود که در رابطه طرفین یک موقعیت برنده-برنده شکل بگیرد. از آنجا که تنظیم و تدوین قراردادهای اجازه بهره‌برداری با توجه به پیچیدگی­‌های آن­ها مستلزم مذاکرات طولانی و تنظیم قرارداد به صورت تخصصی است، توصیه می­‌شود که لیسانس­‌دهنده(اعم از اشخاص حقیقی و حقوقی) در تنظیم این قراردادها از وکلای مجرب و متخصص استفاده کنند. در برخی کشورها تنظیم این­گونه قراردادها با توجه به اهمیت آن در ادارات دولتی صورت می­‌گیرد تا حقوق طرفین ضایع نگردد. در قراردادهای لیسانس مدت اجازه، مکان و منطقه جغرافیایی بهره‌­برداری، نحوه و طریقه بهره‌­برداری(مثلا اینکه آیا اجازه فروش شامل عرضه و فروش محصول در فضای مجازی نیز می­‌شود یا خیر)، اینکه اگر اختراع مورد اصلاح و بهبود قرار گیرد حق بهره‌­برداری از آن با کدام طرف است(لیسانس­‌دهنده یا لیسانس‌­گیرنده)، تعیین قانون حاکم و مرجع صالح در صورت بروز اختلاف و ارجاع یا عدم ارجاع به داوری از جمله مواردی هستند که تصریح به آن­ها در قرارداد بسیار مهم است.

قراردادهای لیسانس ممکن است به دو شکل غیرانحصاری یا انحصاری منعقد شوند. در مجوز بهره‌­برداری غیرانحصاری، انتقال­‌گیرنده یکی از افرادی است که مجو‌ز­دهنده به او اجازه بهره‌­برداری اعطاء کرده‌­است. به عبارت دیگر در این فرض دارنده نخستین حق، می‌­تواند به افراد متعدد اجازه بهره‌­برداری بدهد و خود نیز می­‌تواند از آن بهره‌­برداری نماید. از آنجا که در این شکل از قرارداد لیسانس سود و ریسک میان انتقال­‌گیرندگان متعدد توزیع می­‌شود و انتقال‌­گیرنده وابسته به موفقیت یا عدم موفقیت یک نفر نیست، بیشتر ذیحقان این شیوه را ترجیح می­‌دهند. علاوه بر این مجوزهای بهره‌­برداری متعدد موجب تولید و توزیع تکنولوژی یا محصولات حاصل از آن در بازارهای مختلف شده و به رشد و توسعه تکنولوژی مزبور کمک می­کند.

مجوز بهره‌برداری انحصاری قراردادی است که طی آن اجازه بهره‌­برداری و استفاده از فن­اوری تنها به انتقال­‌گیرنده تعلق دارد و حتی مالک اختراع یا اثر فکری نیز نمی‌­تواند در طول مدت قرارداد لیسانس از آن بهره‌­برداری نماید. معمولا در خصوص فن­اوری­های جدید و نوپا که نیازمند سرمایه‌­گذاری­‌های کلان هستند، انتقال‌گیرنده در پی انعقاد قرارداد به صورت انحصاری و غیرفراگیر است و مایل نیست با سایرین رقابت نماید.

در قانون ثبت اختراعات، طرح­های صنعتی و علائم تجاری مصوب ۱۳۸۶ برخلاف قانون سابق، از انتقال مالکیت به صورت جزئی یا همان اعطای مجوز بهره­‌برداری سخن به میان نیامده که این موضوع قابل انتقاد به نظر می‌رسد. اما با توجه به اینکه صاحب ورقه اختراع می­‌تواند مالکیت موضوع اختراع را به طورکلی به دیگری واگذار کند به طربق اولی خواهد توانست قسمتی از آن را نیز به دیگری منتقل نماید. علاوه بر این ماده ۵۰ این قانون در بخش مربوط به مقررات عمومی مقرر داشته که هرگونه قرارداد اجازه بهره‌­بردای از اختراع و طرح‌­های صنعتی ثبت شده یا اظهارنامه مربوط به آن­ها باید به اداره مالکیت صنعتی تسلیم شود. از این ماده نیز می­‌توان استنباط نمود که قانون­گذار ما این‌­گونه قراردادها را به رسمیت شناخته‌­است.

امروزه چگونگی انعقاد یک قرارداد لیسانس موفق از مرحله پیش مذاکره تا امضای قرارداد نهایی از موضوعاتی است که شرکت­‌های بزرگ و کوچک به آن توجه بسیار دارند و سازمان جهانی مالکیت فکری نیز با تدوین و انتشار کتب راهنما سعی در ارائه راهکارهای نوین و کارآمد در این عرصه دارد.

 

تالیف:‌ دفتر حقوقی شرکت همکاران سیستم


منابع:

۱)      EXCHANGING VALUE,NEGOTIATION TECHNOLOGY LICENSING AGREEMENTS, A Training Manual, World Intellectual Property Organization, Geneva:2005.

۲)      http://www.wipo.int/sme/en/ip_business/licensing/licensing.htm

۳)     میرحسینی،سید حسین، حقوق اختراعات، نشر میزان، تهران، ۱۳۸۷٫

 

 

 

 



[۱] Assignment

دیدگاه خود را ثبت کنید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *