ارائه‌دهنده‌ی راهکارهای نرم‌ افزارهای سازمانی
ارائه‌دهنده‌ی راهکارهای نرم‌ افزارهای سازمانی

موزه‌های دیجیتالی و مسأله کپی‌رایت

موزه‌های دیجیتال – موزه‌هایی که آثار آنها به صورت آنلاین نمایش داده می‌شود – به سرعت در حال گسترش هستند. امّا مسائل حقوقی بسیاری پیرامون این موزه‌ها مطرح است از کپی‌رایت گرفته تا محافظت از اطلاعات و حقوق قراردادها. به ویژه در مورد کپی‌رایت مسائل مهمی مطرح شده است زیرا کپی‌رایت تعیین کنندۀ امکان یا عدم امکان استفاده از یک محتوا و میزان استفاده از آن است.  در این مقاله برخی از موضوعاتی که موزه‌ها با آن مواجه هستند بررسی می‌کنیم و راهکارهایی ارائه می‌دهیم تا به کمک آنها موزه‌ها بتوانند اقدامات خود را با حقوق کپی‌رایت هماهنگ سازند.

آیا موزه‌ها حق دیجیتالی کردن آثار را دارند؟

     پیش از شروع دیجیتالی کردن یک مجموعه، موزه‌دار باید وضعیت کپی‌رایت هر یک از آثار را مشخص کند. آیا موزه اجازه دیجیتالی کردن آثار را دارد؟ و یا استفاده مدنظر از اثر مشمول استثنائات کپی‌رایت قرار می‌گیرد؟

     دیجیتالی کردن آثار دارای کپی‌رایت و عرضه آنها به صورت آنلاین با حق تکثیر و حق عرضه عمومی اثر تداخل پیدا می‌کند که استفاده از هر یک از این حقوق مستلزم کسب اجازه از دارنده حق است. صرف این‌که موزه مالک نسخه فیزیکی از یک اثر است لزوماً به این معنا نیست که حق نسخه‌برداری و نمایش دیجیتالی آن را نیز دارا باشد.

اصل کلیدی: استفاده از آثار تحت حمایت مستلزم کسب اجازه است.

     برخی آثار کپی‌رایت ندارند در نتیجه به راحتی می‌توان آنها را دیجیتالی کرد. برای مثال، یک دوچرخه قدیمی در یک موزه تاریخی از حمایت کپی‌رایت برخوردار نیست چرا که فاقد اصالت است. یا یک نسخه خطی قدیمی، زیرا مدت حمایت از آن منقضی شده است (حداقل مدت حمایت طول عمر پدیدآورنده به اضافه پنجاه سال است. البته در بسیاری از کشورها مدت حیات پدیدآورنده به اضافه ۷۰ سال ملاک عمل قرار می‌گیرد).

     امّا دیجیتالی کردن و عرضه آنلاین آثار دارای کپی‌رایت، مستلزم کسب اجازه از صاحب حق است (مگر این‌که کپی‌رایت اثر قبلاً از طریق قرارداد یا فروش یا هبه به موزه منتقل شده باشد)، که این مهم از طریق مذاکره مستقیم با دارنده حق یا استفاده از قراردادهای پایه امکان‌پذیر است. مثلاً مطابق اصول حاکم بر قراردادهای لیسانس در اتحادیه اروپا که بر اساس آن دیجیتالی کردن انبوه آثار مجاز است.

آیا استثنائاتی برای  اصل فوق وجود دارد؟

     اگر استفادۀ خاص از یک اثر جزو استثنائات کپی‌رایت قرار گیرد، در این صورت دیجیتالی کردن آن بدون کسب اجازه از صاحب حق مجاز است. بر اساس کنوانسیون برن، در برخی شرایط خاص می‌توان اثر را تکثیر کرد به شرطی که با استفادۀ معمول از اثر تعارض نداشته باشد و به منافع قانونی پدیدآورنده لطمه وارد نکند. بنابراین برای استفاده از این مزیت سه شرط باید وجود داشته باشد.

     استثنائات کپی‌رایت در کشورهای مختلف، متفاوت است. برای مثال در ایالات متحده استثنایی وجود دارد به نام «استفاده منصفانه» که در مادۀ ۱۰۷ قانون کپی‌رایت به رسمیت شناخته شده و بر اساس آن «استفادۀ منصفانه از آثار دارای کپی‌رایت … نقض حق محسوب نمی‌شود». در دستورالعمل EU/۲۹/۲۰۰۱ اتحادیه اروپا نیز فهرستی از استثنائات اجباری و اختیاری احصا شده است. هم‌چنین در دستورالعمل EU/۲۸/۲۰۱۲ تکلیف آثاری که پدیدآورنده آنها معلوم نیست، روشن شده است.

     به طور کلی در چهار مورد خاص ممکن است اجازه صاحب حق ضرورت نداشته باشد: ۱- زمانی‌که یک اثر به طور دائمی در معرض دید عموم است. اگرچه این استثنا در بسیاری از کشورها پذیرفته شده ولی گسترۀ آن از کشوری به کشور دیگر متفاوت است. مثلاً آزادی پانوراما در آلمان که بر اساس آن می‌توان آثاری که به طور دائمی در اماکن عمومی قرار گرفته‌اند، عکسبرداری یا تصویرسازی کرد و بدون نقض حق تکثیر، آن را منتشر کرد. این استثنا معمولاً مربوط به پروژهای فرهنگی است مثل پروژه استریت آرت(هنر خیابانی) گوگل که در آن آثار هنری موجود در خیابان‌ها دیجیتالی شده و به صورت آنلاین در دسترس همگان قرار گرفت. ۲- زمانی‌که اثر بایگانی می‌شود. بدین صورت که موزه‌ها به منظور حفاظت از اثر چند نسخه از آن تهیه می‌کنند، در چنین حالتی موضوع مشمول استثنای قانون کپی‌رایت قرار می‌گیرد. اگرچه این استثنا در قانون بسیاری از کشورها پذیرفته شده ولی دامنه آن از کشوری به کشور دیگر متفاوت است به ویژه از حیث فرمت، تعداد نسخی که تهیه می‌شود و نوع استفاده‌ای که مدنظر است. در دستورالعملEC/۲۹/۲۰۰۱ اتحادیه اروپا، دیجیتالی کردن اثر و در دسترس عموم قرار دادن آن – البته در جایگاه‌های اختصاص داده شده – مجاز است. ۳- استفاده از تصاویر مربوط به آثاری که در یک نمایشگاه به نمایش درآمده‌اند، مشمول استثنای کپی‌رایت خواهد بود. محدوده این استثنا نیز در کشورهای مختلف متفاوت است. برای مثال دستورالعمل EC/۲۹/۲۰۰۱  استثنای مذکور را پذیرفته امّا برخی کشورهای اتحادیه اروپا آن را در مورد موزه‌ها مجرا نمی‌دانند و برخی دیگر نیز مشخص نکرده‌اند آیا انتشار آنلاین هم جزو استثنا قرار می‌گیرد یا خیر؟ ۴- در برخی کشورها اگر پدیدآورنده اثر مشخص نبوده یا امکان برقراری ارتباط با وی وجود نداشته باشد، موزه‌ها می‌توانند آن اثر را دیجیتالی کنند و به صورت آنلاین در اختیار همگان قرار دهند البته به شرطی که قبلاً در خصوص تعیین پدیدآورنده تحقیقات کافی و وافی به عمل آمده باشد. البته این موضوع در همه کشورهای اتحادیه اروپا به صورت رویه‌ای واحد اجرا نمی‌شود. مثلاً در فرانسه استثنای مذکور محدود به آثار خاصی است در حالی‌که در بریتانیا هر نوع اثری را پوشش می‌دهد. در ایالات متحده از آنجا که قانون خاصی در مورد آثاری که پدیدآورنده آنها مشخص نیست وجود ندارد، مطالعه پرونده Authors Guild, Inc. v Google, Inc.,No.۱۳-۴۸۲۹-cv تا حدی راهگشا خواهد بود.

آثار رسانه‌ای دیجیتالی نیز دارای کپی‌رایت هستند.

     آثار رسانه‌ای که به صورت آنلاین عرضه می‌شوند – از طریق وبسایت، ویدئو، اپلیکیشن – نیز تحت حمایت قانون کپی‌رایت هستند. در نتیجه موزه‌ها در مورد این آثار نیز باید موافقت‌های لازم را کسب کنند.

     اگر موزه‌ای طراحانی را استخدام کرده باشد، معمولاً در قرارداد استخدامی آنها تصریح می‌شود کپی‌رایت آثار خلق شده در دوران استخدام متعلق به موزه است. امّا اگر یک قرارداد خارجی با طراح منعق شود، حتماً باید در آن قرارداد قید شود که موزه می‌تواند از کلیه آثار رسانه‌ای استفاده کند.

     این رویه در مواردی که موزه‌ها با دانشگاه‌ها و صنایع مختلف مشترکاً آثاری را خلق می‌کنند نیز حاکم است.

وضعیت حقوقی نسخه‌های کپی قانونی 

     موضوعی که کمتر در مورد آن بحث شده – در حالی‌که بسیار قابل توجه است – این است که آیا نسخه‌های دیجیتالی تهیه شده از آثار حمایت شده نیز دارای کپی‌رایت هست؟ قانون کشورهای مختلف در این زمینه متفاوت است.

     به طور کلی، اگر نسخه دیجیتال صرفاً یک کپی ساده از اثر اصلی باشد، در آن صورت از حمایت کپی‌رایت برخوردار نخواهد بود زیرا فاقد اصالت و هویت مستقل است؛ امّا اگر نسخه دیجیتال خود یک اثر هنری اصیل باشد، مثلاً از طریق جلوه‌های نوری، در آن صورت یک اثر اشتقاقی محسوب شده و هرگونه استفادۀ از آن مستلزم کسب اجازه از دارنده حق است.

     همۀ این موضوعات به نظر آسان می‌رسد، امّا آیا واقعاً این‌گونه است؟ آیا آثار خلق شده توسط دوربین‌های دیجیتالی جدید با وضوح بالا که به وسیله آنها افراد می‌توانند پیکسل، نور و تضاد رنگ را تنظیم کنند، از اصالت و هویت مستقل برخوردار هستد؟

     در برخی کشورها استاندارد لازم برای اصیل بودن حداقلی است؛ در نتیجه یک تصویر که از اصالت لازم برخوردار نیست ممکن است یک اثر اشتقاقی محسوب شود.

     ملاحظه می‌شود که با گسترش موزه‌های دیجیتال، مشکلات حقوقی پیچیده و متعددی مشابه آن‌چه گفته شد به وجود آمده است.

استفاده از وب‌سایت‌های مشارکتی

     استفاده از وب‌سایت‌هایی نظیر فیس‌بوک، توئیتر و MuseoGeek با هدف سرمایه‌گذاری جمعی، برون‌سپاری کارها به کاربران یا اهداف تبلیغاتی، این احتمال را افزایش می‌دهد که کاربران مطالبی را آپلود کنند که ناقض قانون کپی‌رایت یا سایر قوانین است. موزه‌ها به منظور احتراز از ایجاد مسئولیت حقوقی باید کاربران را از شرایط عمومی استفاده از این وب‌سایت‌ها مطلع سازند و نسبت به حذف فوری مطالب غیرقانونی اقدام کنند.

     در مورد مطالبی که توسط کاربران تولید می‌شود، موزه‌ها باید اطمینان حاصل کنند که مجوزهای لازم برای استفاده مجدد به صورت خودکار از کاربران اخذ می‌شود.

پیشنهادات

     سال‌ها طول می‌کشد تا قانون خود را با واقعیت‌های جدید از جمله موزه‌های دیجیتال تطبیق دهد. در این اثنا، موزه‌داران دیجیتال می‌توانند به طرق زیر از ایجاد مشکلات مربوط به مالکیت فکری اجتناب کنند:

۱- در مورد هر اثر جدید، ابتدا صاحبین حقوق آن را پیدا کنند و سپس مجوزهای لازم برای دیجیتالی کردن اثر و در دسترس قرار دادن آن را به دست آورند.

۲- هر چند از طریق مشارکت با دانشگاه‌ها و صنایع به منبعی غتی از دانش فنی و تخصص دست پیدا می‌کنند امّا باید مطمئن شوند کپی‌رایت آثار خلق شده را به دست می‌آورند.

۳- سعی کنند روش داده باز (داده آزاد) تقویت شود. در این روش، داده‌ها به صورت رایگان و آزاد در اختیار همه قرار دارد تا بتوانند از آن استفاده کنند و در هر قالب دلخواهی بازنشر دهند. البته داده باز در حال حاضر به یک موضوع بحث برانگیز تبدیل شده زیرا بر اساس آن می‌توان حجم وسیعی از اطلاعات را منتشر کرد. بسیاری از کشورها از جمله فرانسه به تدوین پیش‌نویس قانونی در این مورد اقدام کرده‌اند.

منبع:

http://www.wipo.int/wipo_magazine/en/2016/03/article_0005.html

دیدگاه خود را ثبت کنید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *