ارائه‌دهنده‌ی راهکارهای نرم‌ افزارهای سازمانی
ارائه‌دهنده‌ی راهکارهای نرم‌ افزارهای سازمانی

درباره سرقت ادبی بیشتر بدانیم (قسمت دوم)

سرقت هنری / ادبی        

حقوق صاحبان آثار ادبی و هنری متشکل از دو حق مادی و معنوی است که هر کدام در جایگاه خود محترم اند و ضمانت اجرای قانونی نیز برای نقض این حقوق وجود دارد. با این حال بارها و بارها مشاهده شده است که هنرمندان کشور از استفاده‌‌ی غیرمجاز از آثار خود و سرقت این آثار ابراز نگرانی کرده و مجبور به اقدام قضایی و مراجعه به دادگاه شده اند.
نقض حقوق هنرمندان در ایران به شیوه‌‌های مختلفی انجام میشود. یکی از شیوه‌‌های رایج نقض این حقوق بارگذاری فایل صوتی آلبوم‌‌ خوانندگان یا بارگذاری فیلم‌‌ها و کتابها در اینترنت و ارائه‌‌ی لینک دانلود رایگان است که حقوق مادی صاحب حق را خدشه دار میکند. حق تکثیر اثر و حق فروش آن متعلق به صاحب اثر است که با عرضه‌‌ی اینترنتی آن به صورت غیرمجاز، حتی تا چندین هزار بار دانلود شده و خسارت هنگفتی را به پدیدآورنده وارد میکند.
البته موارد فوق الذکر گرچه نقض حق است و در جای خود قبیح و قابل تعقیب قضایی است امّا سرقت ادبی/هنری محسوب نمی شود. به بیان دیگر، سرقت ادبی و نقض کپی رایت دو مقوله‌‌ی جدا هستند و ممکن است در مواردی هم نقض کپی رایت رخ دهد و هم سرقت ادبی. همچنین ممکن است تنها نقض کپی رایت رخ دهد و سرقت ادبی در کار نباشد. بنابراین لازم است آنچه مشمول عنوان سرقت ادبی یا سرقت هنری است کاملاً مشخص گردد.

سرقت ادبی عبارت است از برداشتن و به نام خود قلمداد کردن ایده و یا کلمات دیگران،      

یا معرفی ایده ها یا سخنان شخص دیگر به جای ایده‌‌ها و سخنان شخصی خود.

 

به بیان دیگر در صورتی که شخصی از اثر دیگری استفاده کند امّا این طور به مخاطبان القا کند که اثر تولید شده حاصل کار مستقل اوست، سرقت ادبی یا سرقت هنری رخ داده است.
به طور کلّی استفاده از اثر دیگری (عکس، موسیقی، داستان، شعر، فیلم و غیره) که مشمول کپی رایت است بدون اجازه‌‌ی صاحب اثر و به طوری که مخاطب را در خصوص هویت پدیدآورنده به اشتباه بیندازد سرقت ادبی محسوب میگردد. برای مثال اگر فیلمنامه نویسی قصد اقتباس از رمان یا داستانی را در تهیه‌‌ی فیلمنامه‌‌ی خود دارد باید حتماً از نویسنده‌‌ی رمان کسب اجازه کرده و با رضایت او اقدام به این کار نماید. اگر رمان نویس به این اقدام رضایت ندهد و فیلمنامه نویس بدون اجازه‌‌ی او از رمان اقتباس کند، مرتکب نقض کپی رایت شده است و اگر این طور وانمود کند که اثر او اقتباسی نیست و حاصل کار مستقل خود اوست سرقت ادبی نیز رخ داده است. البته ذکر نام رمان نویس اصلی به عنوان کسی که فیلمنامه از کار او اقتباس شده است گرچه وقوع سرقت ادبی را منتفی میکند امّا وظیفه‌‌ی اقتباس کننده در پرداخت حق الامتیاز نویسنده را زایل نکرده و او همچنان ملزم به پرداخت حق و حقوق پدیدآورنده‌‌ی اثر اصلی است.
همچنین است مواردی که شعری سروده شده است و خواننده‌‌ای بدون اجازه‌‌ی شاعری، از شعر او در ترانه‌‌های خود استفاده میکند و اثری موسیقایی تولید میکند که بخشی از آن حاصل کار دیگری است. این نیز نقض حق پدیدآورنده و نقض کپی رایت است. در این صورت اگر نامی از شاعر ترانه برده نشود، سرقت ادبی نیز رخ داده است.
موضوع زمانی ناخوشایندتر است که برخی خوانندگان علاوه بر استفاده‌‌ی بدون اجازه از شعر شاعر و ذکر نکردن منبع، بخش‌‌هایی از شعر او را نیز تغییر داده و کلمات دیگری را جایگزین میکنند تا با موسیقی موردنظر هماهنگ‌‌تر شود. از آنجا که حق هر گونه تغییر و اصلاح در اثر، متعلّق به پدیدآورنده است و از حقوق معنوی او محسوب میشود، این کار نقض حقوق معنوی پدیدآورنده نیز خواهد بود.
در بسیاری از وب سایتها دیده میشود که عکسی را که مشمول کپی‌‌رایت است بدون ذکر منبع کپی برداری کرده و در مطالب خود استفاده میکنند که این نیز مشمول عنوان سرقت ادبی است. البته استفاده از عکس‌‌هایی که منبع مشخصی ندارد و پدیدآورنده‌‌ی آن معلوم نیست سرقت ادبی محسوب نمیشود.

در خصوص اینکه کدام مورد از اقتباس آثار دیگران سرقت ادبی/هنری محسوب میشود باید دو حالت متفاوت را مدنظر قرار داد:

  • موردی که شخصی از اثر دیگری استفاده‌‌ی بدون مجوز کرده است و ذکر منبع نیز نکرده است امّا اثر اصلی به قدری معروف است که مخاطبان به سادگی متوجه اقتباسی بودن اثر می شوند، سرقت ادبی در این حالت منتفی است. در این صورت، اگر اثر اصلی مشمول کپی رایت باشد نقض کپی‌‌رایت رخ داده است و اگر مشمول کپی رایت نبوده و در قلمروء عمومی باشد نقض کپی رایت نیز رخ نداده است. مثلا استفاده از تصویر مونالیزا برای تهیه‌‌ی اثری دیگر نه سرقت هنری است و نه نقض کپی رایت. اقتباسی بودن اثر کاملاً مشخص است و تابلوی مونالیزا نیز وارد حوز‌‌ه‌‌ی عمومی شده و مشمول کپی رایت نیست.

 

  • موردی که شخصی از اثر دیگری استفاده‌‌ی بدون مجوز کرده و منبع را نیز ذکر نکرده است و اثر اصلی معروف نیست. در این صورت مخاطبان متوجه اقتباسی بودن اثر دوم نمیشوند و بنابراین سرقت ادبی/سرقت هنری رخ داده است.

بنابراین وجه تمایز نقض کپی رایت و سرقت ادبی را میتوان در فریب مخاطبان دانست. بدین نحو که در نقض کپی رایت تنها حقوق پدیدآورنده نقض میشود امّا در سرقت ادبی علاوه بر نقض حق، جامعه نیز فریب خورده و فرد دیگری را به عنوان پدیدآورنده‌‌ی اثر اصلی تلقی میکند.
در هر صورت هم نقض کپی رایت و هم سرقت ادبی دو امر قبیح بوده که نمونه‌‌های فراوانی از آن هم در جامعه‌‌ی هنری و هم در بین عموم مردم مشاهده میشود که نیازمند فرهنگسازی و اطلاع رسانی گسترده به عموم است. در قوانین ملّی و بین المللی نیز مجازات هایی برای این عمل درنظر گرفته شده است.

 

تمهیدات قانونی برای مقابله با سرقت علمی و سرقت ادبی- هنری

الف) قانون “پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی”

این قانون در ۳۱/۵/۱۳۹۶ به تصویب رسید. این قانون شامل یک ماده واحده و ده تبصره است. در ادامه به ماده واحده و مجازات تعیین شده برای متخلفان اشاره میشود:
«ماده واحده ـ تهیه، عرضه و یا واگذاری آثاری از قبیل رساله، پایان‌نامه، مقاله، طرح پژوهشی، کتاب، گزارش یا سایر آثار مکتوب و ضبط شده پژوهشی، علمی و یا هنری اعم از الکترونیک و غیرالکترونیک توسط هر شخص حقیقی یا حقوقی به قصد انتفاع و به عنوان حرفه یا شغل با هدف ارائه کل اثر و یا بخشی از آن توسط دیگری به عنوان اثر خود، جرم محسوب شده و مرتکب یا مرتکبان علاوه بر واریز وجوه دریافتی به خزانه دولت، مشمول مجازات به شرح زیر هستند:

۱ـ ارتکاب جرم توسط شخص حقیقی مشمول مجازات جزای نقدی درجه سه و محرومیت از حقوق اجتماعی درجه ۶ است.
۲ـ در صورت ارتکاب جرم توسط شخص حقوقی علاوه بر مجازات مرتکب، مدیران و گردانندگان مربوطه، مجازات شخص حقوقی حسب مورد مطابق مواد ۲۰، ۲۱ و ۲۲ قانون مجازات اسلامی مصوب یکم اردیبهشت ماه ۱۳۹۲ تعیین می‌شود.
تبصره۵: ارائه خدماتی که در جریان تهیه آثار علمی، پژوهشی و هنری انجام آنها توسط اشخاص ثالث متعارف است از قبیل خدمات آزمایشگاهی تایپ، کمک به گردآوری داده‌ها، ترجمه، تکثیر و ویراستاری اثر، مشمول حکم مقرر در ماده واحده نیست.
تبصره۶: درصورت استفاده از آثار متخلفانه موضوع ماده واحده توسط دانشجویان، اعضای هیأت علمی و طلاب، ضمن سلب هر گونه امتیاز مادی و یا معنوی مترتب در آن و ملغی‌الاثر بودن هر گونه مدرک تحصیلی، پایه، مرتبه علمی، رتبه و یا عناوین مشابه، به تخلفات نامبردگان حسب مورد توسط هیأت‌های انتظامی اعضای هیأت علمی، هیأت‌های رسیدگی به تخلفات اداری، کمیته‌های انضباطی دانشجویان و یا دادسرا و یا دادگاه ویژه روحانیت، رسیدگی و به مجازات‌های زیر محکوم می‌شوند:

اعضای هیأت علمی: یکی از مجازات‌های ردیف ۷ تا ۱۱ ماده ۸ قانون مقررات انتظامی اعضای هیأت علمی دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی و تحقیقاتی کشور مصوب ۲۲ اسفند ماه ۱۳۶۴ و اصلاحات و الحاقات بعدی آن.
دانشجو: یکی از مجازات‌های ردیف «ب ـ ۱ تا ب ـ ۵» ماده ۷ آئین‌نامه انضباطی دانشجویان جمهوری اسلامی ایران مصوب جلسه ۳۵۸ مورخ ۱۴ شهریور ۱۳۷۴ شورای عالی انقلاب فرهنگی و اصلاحات و الحاقات بعدی آن.
کارکنان اداری: یکی از مجازات‌های ردیف «د تا ک» ماده ۹ قانون رسیدگی به تخلفات اداری مصوب ۷ آذر ماه ۱۳۷۲ و اصلاحات و الحاقات بعدی آن.
طلاب ـ بر اساس قوانین و مقررات دادسرا و دادگاه ویژه روحانیت.

 

ب) قانون حمایت از مؤلفان، مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸
در این قانون نیز برای نقض حقوق انحصاری دیگران (حقوق مادی و معنوی) و استفاده‌‌ی بدون اجازه و بدون ذکر منبع، مجازات‌‌های ذیل تعیین شده است:
ماده ۲۳- هر کس تمام یا قسمتی از اثر دیگری را که مورد حمایت این قانون است به نام خود یا به نام پدیدآورنده بدون اجازه او و یا عالماً عامداً به‌نام شخص دیگری
غیر از پدیدآورنده نشر یا پخش یا عرضه کند به حبس تأدیبی از شش ماه تا ۳ سال محکوم خواهد شد.
‌ماده ۲۴- هر کس بدون اجازه ترجمه دیگری را به نام خود یا دیگری چاپ و پخش و نشر کند به حبس تأدیبی از سه ماه تا یک سال محکوم‌ خواهند شد.

ج) قانون مطبوعات مصوب ۱۳۸۸
در بند ۹ ماده‌‌ی ۶ این قانون، مطبوعات از سرقت ادبی منع شده‌‌اند و سرقت ادبی را نوعی اخلال در حقوق عمومی تلقی کرده است. در این ماده آمده است:
‌ماده ۶ – نشریات جز در موارد اخلال به مبانی و احکام اسلام و حقوق عمومی که در این فصل مشخص می‌شوند، آزادند:
بند ۹: سرقتهای ادبی و همچنین نقل مطالب از مطبوعات و احزاب و گروههای منحرف و مخالف اسلام (‌داخلی و خارجی) به نحوی که تبلیغ از آنها‌ باشد (‌حدود موارد فوق را آیین‌نامه مشخص می‌کند.)
‌تبصره – سرقت ادبی عبارت است از نسبت دادن عمدی تمام یا بخش قابل توجّهی از آثار و نوشته‌های دیگران به خود یا غیر ولو به صورت ‌ترجمه.

برگرفته از:
سیده زهرا بطحائی، سرقت علمی، تعریف،مصادیق و راهکارهای جلوگیری، پیشگیری و تشخیص، مجله کارآگاه ۱۳۹۰
سرقت هنری یا نقض کپی رایت، مندرج در سایت: http://www.originalwork.ir/1393/11/copyright-infringement-or-plagiarism/ ، تاریخ آخرین مراجعه به سایت: ۰۸/۰۲/۱۳۹۷
قانون پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی مصوب ۳۱/۵/۱۳۹۶
قانون حمایت از مؤلفان، مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸
قانون مطبوعات مصوب ۱۳۸۸

دیدگاه خود را ثبت کنید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *