ارائه‌دهنده‌ی راهکارهای نرم‌ افزارهای سازمانی
ارائه‌دهنده‌ی راهکارهای نرم‌ افزارهای سازمانی

درباره سرقت ادبی بیشتر بدانیم (قسمت اول)

حقوق دنیای شناسایی حق و تکلیف است. در متون قانونی هر کجا که حقی مورد شناسایی قرار گرفته است حداقل تکلیف در مواجهه با آن، احترام به آن حق و رعایت آن است. با گذشت زمان و ظهور پدیده‌‌های جدید در حوزه‌‌های مختلف که مصداق بارز آن اموال فکری است، کشورها برای حفظ حقوق پدیدآورندگان و صاحبان اموال فکری به تصویب و اصلاح قوانین پرداخته‌‌اند. امّا حقوق همواره با یک واقعیت ناخوشایند و اجتناب ناپذیر مواجه است و آن وجود افرادی است که آگاهانه یا ناآگاهانه در صدد نقض حقوق سایرین برآمده‌‌اند. در مقابل، قوانین نیز با شناسایی ضمانت اجراهای کیفری و مدنی با ناقضان حقوق دیگران مقابله می‌‌کنند.

یکی از رفتارهای ناقض حق که در حوز‌‌ه‌‌ی اموال فکری رخ میدهد، «سرقت ادبی» (Plagiarism) است.    

 

سرقت شاید یکی از قدیمی‌‌ترین اعمال ناقض اخلاق، حق و قانون در جوامع انسانی است اما آنچه سرقت ادبی را از سرقت در مفهوم سابق آن متمایز می‌‌کند مالی است که موضوع سرقت واقع شده و حقی است که بواسطه این سرقت نقض شده است. کاربرد این واژه در مفهوم «دزدی ادبی» را به «مارکوس والریوس مارتیلیوس» شاعر هجو سرای رومی سده نخست میلادی نسبت داده‌اند. وی خود را ارباب و صاحب، و کلمات را برده خویش می‌دانست و به کسانی که اشعار وی را به نام خود عرضه می‌کردند، لقب plagiarius (به معنای بچه دزد، غارتگر، فریب دهنده) داده بود.

سرقت ادبی در یک مفهوم کوتاه اما روشن عبارت است از برداشتن و به نام خود قلمداد کردن ایده و یا کلمات دیگران، یا معرفی ایده ها یا سخنان شخص دیگر به جای ایده‌‌ها و سخنان شخصی خود.

سرقت ادبی را می‌‌توان یک عمل فریبکارانه و یکی از انواع تقلب برشمرد. بدین ترتیب سرقت ادبی اصطلاح یا استعاره‌‌ای اقتصادی است درباره استفاده از دارایی دیگران به نام خود یا بهره‌‌برداری بدون مجوز از چیزهایی که قانون در مالکیت فرد مشخصی قرار داده است. درست مانند استفاده بدون مجوز از وسیله شخصی دیگری یا ورود بی اجازه به ملک خصوصی افراد یا استفاده از اموال متعلق به دیگری بدون رضایت وی. پس سارق ادبی کسی است که بدون کسب رضایت مالک اصلی ایده‌‌ها و سخنانی را از یک منبع موجود و در دسترس بیرون می‌‌کشد و به عنوان ایده یا سخن متعلق به خود ارائه می‌‌کند.

سرقت ادبی در حوزه‌‌های متعددی واقع می شود. از شعر و داستان و رمان و نمایشنامه و فیلمنامه گرفته تا استفاده از ترانه و موسیقی و حتی آثار و تألیفات علمی و پژوهشی. بسته به اینکه عمل plagiarism یا سرقت ادبی در چه زمینه‌‌ای صورت گیرد، اسامی متفاوتی بر آن اطلاق میشود. برای مثال، اگر شخصی در فضای آکادمیک و برای نگارش مقاله، پایان نامه، کتاب و یا پروژه‌‌ای علمی به سرقت دارایی‌‌های فکری دیگران اقدام کند، در توصیف اقدام او از واژه‌‌ی سرقت علمی استفاده میشود. همچنین اگر سرقت در حوزه‌‌ی آثار هنری صورت گیرد سرقت هنری نامیده میشود. البته از آنجا که گاهی آثار هنری و ادبی بسیار به یکدیگر نزدیک بوده و یک اثر هم به عنوان اثر ادبی و هم اثر هنری شناخته میشود، تعیین مرز این دو بسیار دشوار است. در هر صورت، در بسیاری از موارد می‌‌توان از همان عنوان سرقت ادبی استفاده کرد و تفاوت‌‌های این چنینی در عناوین، اصل موضوع را تغییر نمیدهد.

 

سرقت علمی       

سرقت علمی که از آن به خیانت در امانت علمی ( Academic Dishonesty) نیز یاد میشود به معنای استفاده از تولیدات علمی دیگران به شکل نادرست و بدون اجازه است. در فرهنگ لغات تعاریف ذیل برای سرقت علمی نوشته شده است:

  • استفاده از تولیدات و نوآوری‌‌های علمی دیگران بدون ذکر منبع
  • ارائه دادن ایده یا یافته دیگری به عنوان یک مورد جدید و اولیه
  • بکار بردن بدون اجازه یا تقلّبی ایده‌‌ها یا سخنان دیگران و ارائه آنها به عنوان یافته اصلی خود.

جدای از تعاریف مندرج در فرهنگ لغات، اقدامات دیگری نیز به عنوان سرقت علمی شناخته میشود که نیازمند بررسی است:

  • انتشار یافته‌‌های و دستاوردهای تحقیقاتی دیگران به نام خود مصداق سرقت علمی است. تعویض نام و آدرس مقاله، پایان نامه یا رساله‌‌ای که قبلا توسط محقق یا محققین دیگر در همان کشور یا کشوری دیگر انجام و منتشر شده است با نام و آدرس جدید و چاپ یا ارائه در یک مجله دیگر مصداق بارز سرقت علمی است. استفاده از ایده‌‌ها و یافته‌‌های دیگران حتّی اگر به صورت شفاهی بوده و مکتوب نباشد نیز سرقت علمی محسوب میشود.

 

  • استفاده از داده‌‌ها، متون و یافته‌‌های چند مقاله و تلفیق آنها در یکدیگر به منظور تولید یک مقاله جدید. این نوع از سرقت علمی تحت عنوان (The potluck paper) شناخته میشود که معادل فارسی آن را می‌‌توان «مقاله معجون» گفت زیرا آمیخته‌‌ای از داده‌‌های مقالات دیگران است.

 

  • در برخی موارد مقاله نویس یا به عبارت بهتر مقاله ساز متن را نیز به نحوی تغییر می‌‌دهد که تشخیص تقلبی بودن آن به سادگی امکانپذیر نیست. در این حالت که به آن (The labor of laziness) یا «تنبل کاری» اطلاق می‌‌گردد، فرد به جای انجام کار اصلی، وقت خود را صرف سوء استفاده از داده‌‌های دیگران می‌‌کند.

 

  • گاهی مقاله ساز با حفظ مطالب و محتوای پژوهش اصلی، ظاهر مقاله مثل شکل جداول یا نحوه رسم نمودارها را تغییر داده یا جداول ارائه شده در مقاله اصلی را به نمودار تبدیل می‌‌کند، یا کلیدواژه‌‌ها را تغییر می‌‌دهد و غیره. به این عمل «استتار جزئی» یا (The poor disguise) گفته می‌‌شود.

 

  • اگر در پژوهش خود چندین بار از یک منبع استفاده کرده‌‌اید باید در هر بار استفاده از آن منبع به طور مجزّا به آن ارجاع دهید. اگر تنها یک بار ارجاع دهید مرتکب سرقت علمی شده‌‌اید.

 

  • نمونه‌‌ی دیگر از سرقت علمی بدین شکل است که فردی پژوهشی را با همکاری چند نفر دیگر و به صورت گروهی انجام داده باشد و دیگر افراد گروه در انجام تحقیق نقش جدّی داشته باشند امّا اینطور وانمود کند که مستقلاً و به تنهایی پژوهش کرده است. عکس این امر نیز مصداق سرقت علمی است. یعنی پژوهشی را به تنهایی انجام داده باشید امّا آن را به عنوان کار گروهی معرفی کنید.

 

  • اگر نویسنده یا پژوهشگری مقاله‌‌ی خود را به چند نشریه ارسال کند یا بخشی از اطلاعات، داده‌‌ها و یافته‌‌های خود را به طور همزمان یا با فاصله زمانی در چند نشریه منتشر کند مرتکب (Self-plagiarism) یا سرقت علمی از خود شده است. زیرا ارسال همزمان یک مقاله به دو یا چند مجله مجاز نیست. همچنین اگر نویسنده‌‌ای بخشهای مهمی از اثر پیشین خود را در اثر جدیدتر خود قرار دهد بدون آنکه به منبع پیشین ارجاع دهد و این گونه وانمود کند که اثری کاملاً جدید خلق کرده است نیز مرتکب سرقت علمی از خود شده است. این مورد با تجدیدنظر و بازنگری اثر که امری کاملاً مجاز است متفاوت است.

 

  • سرقت ادبی در سبک نگارش (Style) زمانی است که نویسنده جملات منبع اصلی را پاراگراف به پاراگراف و خط به خط دنبال کرده و چینش مطالب و پاراگراف‌‌ها و چارچوب نوشتار را کاملاً یکسان با منبع دیگری صورت دهد، هر چند هیچ یک از کلمات وی همانند منبع اصلی نباشد.

 

  • استفاده از عین جملات یا عبارات دیگران بدون ذکر منبع و گذاشتن گیومه با عنوان (Copy and paste plagiarism) یا سرقت علمی مستقیم شناخته می‌‌شود. البته شایان ذکر است که اگر از عین عبارات نویسنده استفاده شود و منبع نیز ذکر گردد ولی عبارت در گیومه قرار داده نشده باشد، باز هم سرقت ادبی رخ داده است. حتی تغییر دادن چند کلمه در جملات نویسنده‌‌ی دیگر نیز سبب نمی‌‌شود که این عمل سرقت تلقی نشود. در واقع سرقت علمی تغییر کلمات (Word Switch) خود سرقت علمی مجزّایی است و زمانی رخ میدهد که متنی عیناً از منبع اصلی گرفته شده و تنها دو، سه یا چند کلمه از آن تغییر یابد.

 

  • اگر شخص یا اشخاصی در تهیه و به انجام رساندن پژوهش نقش اساسی داشته اند، برای مثال دوست یا همکلاسی شما یا فردی دیگر، کمک بسیار فراوان و جدّی در پیشبرد پژوهش داشته و ویرایش و اصلاحاتی جدی در متن شما اعمال کرده باشد باید این موضوع در کار شما ذکر شود. بدین صورت که حتّی در حد یک جمله به همکاری آن فرد در کار خود اشاره کنید. اگر در تشخیص اینکه چه میزان از کمک، کمک اساسی و جدّی محسوب میشود تردید دارید حتماً با استاد راهنمای خود مشورت کنید.

 

  • سرقت علمی حاصل از ترجمه (Translation Plagiarism): تشخیص سرقت علمی هنگامی که صورت اصلی و رونوشت آن به زبان‌هایی گوناگون نگاشته شده باشند کاری دشوار خواهد بود. در ارتباط با ترجمه، سرقت علمی به دو شکل انجام میشود:
    الف) ترجمه بخشی از کار دیگران بدون ذکر نام منبع اصلی (ترجمه‌‌ی بخشی)؛
    ب) استفاده از ترجمه‌ای پیشین با تغییری صوری در چند واژه بدون ذکر منبع و ثبت آن به نام خود.
    هنگامی که مترجمی ترجمه‌ای مجدّد از اثری را آغاز میکند که سابقاً به همان زبان ترجمه شده است، باید به منظور اثبات ضرورت ترجمه‌ای جدید برای نسل خود، با نسخه‌‌های پیشین آن ترجمه آشنایی کافی داشته باشد. بدین ترتیب میتواند ضرورت خلق ترجمه‌ای جدید، و یا تجدیدنظر در کار پیشین را تشخیص دهد.

ادامه دارد…. 

دیدگاه خود را ثبت کنید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *