ارائه‌دهنده‌ی راهکارهای نرم‌ افزارهای سازمانی
ارائه‌دهنده‌ی راهکارهای نرم‌ افزارهای سازمانی

جریان جهانی دانش و تکنولوژی

   در این گفتار به چگونگی انتقال تکنولوژی و دانش در سطح کشور، منطقه و جهان خواهیم پرداخت. در این راستا ابتدا نقش دانش و تکنولوژی در اقتصاد را مورد بررسی قرار می‌دهیم. سپس شرایط لازم برای انتقال موفقیت‌آمیز و همچنین شیوه‌های انتقال از جمله همکاری نهادهای عمومی و خصوصی، مشارکت شرکت‌ها در سطح بین‌المللی و جابه‌جایی نیروهای متخصص به بحث گذارده می‌شود.

     اقتصاد دانش بنیان

     مطالعات در طول زمان نشان می‌دهد بین سرمایه‌گذاری در حوزهٔ دانش و تکنولوژی از یک سو و رشد اقتصاد در سطح کلان از سوی دیگر ارتباط مستقیم وجود دارد؛ چرا که پیشرفته‌ای تکنولوژیکی برای مشکلات موجود در زمینه‌های حساس مانند آموزش، غذا، آب و بهداشت راه‌حل جدید ارائه می‌کند و نیز تأثیر شگرفی در صنعتی شدن کشورهای توسعه یافته دارد. برای مثال، بین سال‌های ۱۹۹۵ تا ۲۰۰۷ سرمایه‌گذاری در این حوزه منجر به افزایش ۳۴ درصدی اشتغال در امریکا و رشد ۲۰ درصدی در چهارده کشور اتحادیه اروپا شده است.

     منظور از انتقال تکنولوژی، جریان تکنولوژی و اطلاعات بین دو نهاد مشخص است. مثلاً از یک شرکت به شرکت دیگر که در آن یک انتقال‌دهنده و یک انتقال گیرنده وجود دارد. انتشار تکنولوژی امّا مفهومی وسیع‌تر است که در طول زمان منجر به تغییراتی در سطح جامعه می‌شود.

 نوع دانش بر شیوهٔ انتقال و نیز یادگیری آن تأثیر می‌گذارد؛ چرا که دانش یا به صورت مدون و صریح است یا به صورت غیر مدون، به عبارت دیگر فوت و فن­ها و رموز کار. دانش مدون را می‌توان به صورت کتبی یا شفاهی منتقل کرد. برای نمونه توصیف اختراع در اظهارنامه ثبت اختراع دانش مدون است. در مقابل، دانش غیر مدون قرار دارد که مجموعه‌ای است از تجارب و مهارت‌های یک شخص یا سازمان در طول زمان. انتقال این نوع دانش به دلیل عدم امکان تدوین آن به شیوه‌های متداول میسور نیست بلکه این انتقال باید به صورت حضوری و رو در رو صورت گیرد.

     ظرفیت جذب

  از آنجا که فراگیری دانش جدید اعم از مدون و غیرمدون مستلزم داشتن اطلاعات پایه‌ای و حداقلی است، شرکت‌ها و در سطح وسیع‌تر کشورها باید این اطلاعات و به عبارت دیگر ظرفیت جذب تکنولوژی جدید را داشته باشند. افزایش ظرفیت جذب به تدریج صورت می‌گیرد و به عوامل مختلفی بستگی دارد: تجربه، کیفیت نیروی کار، سرمایه‌گذاری‌های صورت گرفته در فعالیت‌های تحقیق و توسعه، سرمایه‌های مادی و فیزیکی و عوامل فرهنگی و اجتماعی. هر چه اطلاعات اولیه انتقال‌گیرنده بیشتر باشد، انتقال و فراگیری دانش جدید نیز موفقیت‌آمیزتر خواهد بود. در مقابل، هر چه شکاف تکنولوژیکی بین انتقال‌دهنده و گیرنده عمیق‌تر باشد، جریان  انتقال دانش نیز کندتر خواهد بود.

     نقش شرکت‌ها در انتقال دانش

 شرکت‌ها نقش کلیدی در انتقال دانش در سطح منطقه‌ای و جهانی دارند. چرا که در دنیا به طور میانگین ۳۵ درصد از هزینه فعالیت‌های تحقیق و توسعه توسط شرکت‌ها تأمین می‌شود. این سرمایه‌گذاری‌ها به انضمام تجارب به دست آمده در طول زمان، منجر به شکل‌گیری بانکی از اطلاعات و دانش می‌گردد. همچنین شرکت‌ها به منظور حفظ جایگاه خود در بازار، دسترسی به بازارهای جدید، افزایش مهارت، کاهش هزینه، دسترسی به ابداعات جدید، پیچیده کردن ساختار محصولات خود اقدام به مشارکت با سایر نهادهای دولتی و خصوصی از جمله دانشگاه‌ها، مؤسسات تحقیقاتی، سازمان‌های مردم نهاد، اشخاص حقیقی و … می‌نمایند به جای اینکه صرفاً بر ارتقا و تجاری‌سازی ایده‌های انحصاری خود تمرکز نمایند. لازمهٔ این مشارکت آن است که طرفین دانش فنی خود را در اختیار یکدیگر قرار دهند که با پیشرفت وسایل ارتباطی، این انتقال بین شرکا در هر نقطه از جهان تسهیل شده است.

 ارتباط بین فروشندگان نیز راهی برای تبادل دانش است؛ زیرا شرکت‌های چندملیتی غالباً به منظور ارتقای کیفیت ارائهٔ محصولات خود، دوره‌های آموزشی را برای فروشندگان با هدف توانمند کردن آنها، دادن اطلاعات فنی لازم، در اختیار قرار دادن امکانات نرم‌افزاری و سخت‌افزاری برگزار می‌کنند. لذا فروشندگان نیز از دانش نسبی در این زمینه برخوردار هستند.

     شیوه‌های انتقال دانش و تکنولوژی

   چهار طریق اصلی انتقال دانش عبارت‌اند از: ارتباط با بازار، مشارکت‌های رسمی، مشارکت‌های غیررسمی و سرریز دانش و تکنولوژی. این ۴ روش به یکدیگر وابسته بوده و به عبارتی مکمل هم می‌باشند.

    –  ارتباط با بازار: از طریق ارتباط با بازار، دانش و تکنولوژی موجود در کالاها و خدمات منتقل می‌گردد که این مهم از طریق تجارت بین‌الملل کالاها و خدمات، سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی (FDI) و کسب اجازه بهره‌برداری از اموال فکری (لیسانس) میسور می‌گردد.

در این روش، یادگیری دانش فنی خارجی یا به‌صورت مستقیم است یا غیرمستقیم. مستقیم به­وسیلهٔ دسترسی به طرح‌ها و نقشه‌های فرآورده یا فرآیند جدید که اگر اطلاعات انحصاری باشد باید با صاحب آن قرارداد لیسانس منعقد کرد. غیرمستقیم از طریق مهندسی معکوس کالاهایی که با سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی یا تجارت بین‌الملل وارد می‌شوند که لازمهٔ آن داشتن ظرفیت جذب مقتضی در این خصوص است

     لازم به ذکر است دانش انتقال یافته از طریق ارتباط با بازار غالباً دانش مدون می‌باشد به ویژه در مهندسی معکوس که گیرنده هیچ‌گاه به فوت و فن‌ها و رموز کار دسترسی پیدا نمی‌کند.

     – مشارکت رسمی با نهادهای مختلف از طریق انعقاد قرارداد: در این روش در مقایسه با روش قبل، امکان انتقال تکنولوژی بیشتر فراهم است؛ چرا که متضمن مشارکت نزدیک‌تر شرکا و یادگیری دسته جمعی است. برای مثال، در Silicon Valley   ارتباط شرکت‌های فعال در حوزهٔ فناوری با دانشگاه‌های استنفورد، کالیفرنیا و برکلی عامل اصلی افزایش ظرفیت شرکت‌ها در خلق نوآوری‌های جدید است. یا مشارکت در تحقیق و توسعه که خواه ناخواه منجر به تبادل دانش می‌گردد.

     شایان ذکر است اگر قوانینی وجود داشته باشد که به موجب آنها دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی بتوانند از نتایج تحقیقات خود حمایت کنند، چنین زنجیره‌های ارتباطی بیشتر شکل خواهد گرفت. به هر حال در روابط چندجانبه، وجود اعتماد بین انتقال‌دهنده و انتقال گیرنده نقش مهمی را در تولید و انتقال دانش ایفا می‌کند که این اعتماد در طول زمان و با انجام معاملات متعدد ایجاد می‌شود.

     – مشارکت‌های غیررسمی: نیروی کار ماهر عامل مؤثری در تولید و انتقال دانش می‌باشد. به این صورت که با جابه­جایی­ها و مهاجرت‌های خود دانشی را که دارند نیز منتقل می‌کنند.

     – سرریز دانش و تکنولوژی: گاهی  منافع حاصل از گسترش دانش که متعلق به اشخاص حقیقی یا شرکت‌هاست به اشخاص ثالثی که هیچ مداخله‌ای در نوآوری نداشته‌اند نیز تعلق می‌گیرد که به آن «سرریز دانش» گفته می‌شود. سرریز دانش از طریق انتشار اطلاعات اختراع و نتایج فعالیت‌های تحقیق و توسعه صورت می‌گیرد. لکن از آنجا که دانش فنی غالباً به صورت غیرمدون است و انتقال آن همان‌گونه که قبلاً گفته شد مستلزم مواجههٔ حضوری و مستمر خواه به صورت آموزش شخصی یا مشاوره و راهنمایی است، انتقال به صورت کامل انجام نمی‌شود.

 

     حقوق مالکیت فکری و نقش آن در مبادلهٔ دانش

     حقوق مالکیت فکری از جمله اختراعات و اسرار تجاری، مبادله دانش را تسهیل می‌کند زیرا ابزاری است که به کمک آن پدیدآورنده می‌تواند دانش خود را افشا و تقسیم کند بدون آنکه کنترل خود را بر آن دانش از دست بدهد. از دیگر کارکردهای حقوق مالکیت فکری می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

     – حمایت از قراردادهای لیسانس تکنولوژی و دانش فنی

     – تسهیل تجاری سازی ایده‌های ارائه شده توسط نهادهایی که منابع مالی و تجربه لازم را در این خصوص ندارند مانند کسب و کارهای کوچک و متوسط و دانشگاه‌ها

     – تشویق سرمایه‌گذاری در فعالیت‌های تحقیق و توسعه با این پشتوانه و دلگرمی که در صورت موفقیت ایده در بازار، برای صاحب ایده ایجاد حق می‌کند.

     از جمله راه‌های حمایت از نوآوری‌های فنی، اختراع است به شرطی که شرایط لازم برای ثبت شدن به عنوان اختراع را داشته باشند. در صورت ثبت اختراع، استفادهٔ رقبا از آن منوط به اجازهٔ مالک است. اختراع را می‌توان خرید یا فروخت. می‌توان موضوع قرارداد لیسانس یا لیسانس متقابل قرار داد.

     اطلاعات محرمانهٔ کسب و کار از جمله لیست مشتریان، فرمول‌ها و دانش افشا نشده را می‌توان تحت نظام حمایتی اسرار تجاری قرار داد، مشروط بر اینکه از شرایط قانونی لازم در این خصوص برخوردار باشند. اسرار تجاری نیز مانند اختراع می‌توانند موضوع قرارداد لیسانس یا لیسانس متقابل قرار گیرند. البته این دو معمولاً مکمل هم هستند و اجازهٔ استفاده از آنها توأمان اعطا می‌شود تا لیسانس‌گیرنده بتواند کاملاً تکنولوژی جدید را یاد بگیرد و در عمل نیز از آن استفاده کند. کسب اجازهٔ بهره‌برداری (لیسانس) این امکان را برای نهادهای مختلف از جمله شرکت‌ها و مؤسسات تحقیقاتی فراهم می‌آورد که دانش لازم را به دست آورده و مورد استفاده قرار دهند بدون اینکه مجبور شوند برای توسعهٔ آن هزینه کنند. با انعقاد این قرارداد، شرکت‌ها می‌توانند با خیالی آسوده از موضوع قرارداد استفاده کنند بدون اینکه شائبهٔ نقض حق دیگری در میان باشد. لیسانس به خلق نوآوری‌های مشترک نیز کمک می‌کند و بنابراین کانال مهمی برای انتقال دانش نیز به حساب می‌آید. برای مثال، در بخش دارو، از مراحل اولیهٔ تحقیق تا زمان تولید، از این قرارداد استفاده می‌شود. در قرارداد لیسانس شرایط انتقال دانش از فروشنده یا لیسانس‌دهنده و به طور کلی صاحب حق مالکیت فکری به خریدار یا لیسانس‌گیرنده، حق امتیازی که باید پرداخت شود و محدودیت‌هایی که در استفاده از دانش باید رعایت گردد، همگی مشخص می‌شود.

 همان‌طور که قبلاً نیز گفته شد، اعتماد در انتقال دانش و تکنولوژی نقش محوری دارد که اگر یک نظام قانونی برای حمایت از دانش نیز وجود داشته باشد، انتقال آن افزایش خواهد یافت و متقابلاً ریسک و هزینهٔ انتقال کاهش می‌یابد و این انگیزه‌ای است برای عرضه‌کنندگان تکنولوژی که به جای صادرات به سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی یا لیسانس روی آورند. در مقابل، این عرضه‌کنندگان،  در کشورهایی که نظام حمایت از مالکیت فکری چندان کارآمد نیست، تمایلی به انتقال دانش خود نشان نمی‌دهند. تحقیقات اخیر تأیید می‌کند که بین ارتقای نظام حمایت از مالکیت فکری از یک سو و انتقال دانش از طریق لیسانس، سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی و تجارت از سوی دیگر ارتباط مستقیم وجود دارد. بدین صورت که هر چه حمایت از اختراع قوی‌تر باشد، حجم صادرات و واردات کالاهای با تکنولوژی بالا به کشورهای در حال توسعه افزایش می‌یابد و این فرصت را برای محققان بومی فراهم می‌کند که با استفاده از روش‌هایی مانند مهندسی معکوس به تکنولوژی موجود پی ببرند. مهندسی معکوس و کپی‌برداری برای آنهایی که از تکنولوژی بسیار عقب هستند یک شیوهٔ یادگیری است مثلاً شرکت‌های فعال در کشورهای در حال توسعه.

               سیاست‌گذاری برای افزایش انتقال دانش و تکنولوژی

  سیاست‌گذاران و دولت‌ها می‌توانند با اقدامات ذیل به جریان انتقال دانش و تکنولوژی کمک کنند:

    – ارتقای منابع انسانی از طریق آموزش

          – تسهیل تجارت

          – بهبود کیفیت زیرساخت‌ها

          – ایجاد ثبات اقتصادی

          – حمایت مالی از صاحبان ایده‌های جدید

          – ساخت دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی

          – ایجاد بستر برای مشارکت نهادهای عمومی و خصوصی که هر چه این مشارکت بیشتر باشد، تولید و انتشار دانش نیز بیشتر خواهد بود.

              در آخر ذکر این نکته ضروری است که صرف تولید دانش جدید کافی نیست بلکه این دانش در عمل نیز باید مورد بهره‌برداری قرار گیرد که در اینجا حمایت‌های مالی، مشارکت با نهادهایی که می‌توانند نتایج تحقیقات را تجاری سازند و ایجاد نظام حمایت از حقوق مالکیت فکری ضروری است.

              نتیجه‌گیری

نوآوری فنی برای چالش‌های و مشکلات موجود در سطح جامعه، راه‌حل‌های مقرون به صرفه‌ای را ارائه می‌دهد. انتشار دانش و تکنولوژی برای کشورها و شرکت‌های کمتر توسعه یافته این امکان را فراهم می‌کند تا خلأهای تکنولوژیکی خود را پر کنند و ظرفیت‌های نوآوری و خلاقیت خود را افزایش دهند که پیش‌شرط لازم برای انتقال موفقیت‌آمیز دانش اعم از مدون و غیرم دون، داشتن ظرفیت جذب، شرایط مناسب سیاسی، فرهنگی و اقتصادی است.

 انتقال دانش غیرمدون (فوت و فن‌ها و رموز کار) پیچیده‌تر بوده و مستلزم مواجههٔ حضوری و مستمر است. اعتماد در انتقال این نوع از دانش نقش کلیدی داشته که در طول زمان شکل می‌گیرد و در صورت وجود حمایت قانونی از دانش تقویت نیز می‌شود.

 دانش و تکنولوژی به طرق مختلفی قابل انتقال است از جمله تجارت، سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی، استفاده از حقوق مالکیت فکری، جابه‌جایی نیروهای متخصص، سرریز دانش، مشارکت‌های رسمی و غیررسمی و بیشتر از همه همکاری نهادهای عمومی و خصوصی به منظور مقابله با هزینه‌ها، خطرات و دشواری‌های مربوط به نوآوری به کمک ترکیب منابع مالی و تجارب یکدیگر.

در حالی­که در گذشته چنین تصور می‌شد که جریان دانش اساساً می‌بایست از کشورهای توسعه یافته به کشورهای کمتر توسعه یافته صورت گیرد، امروزه انتقال از جنوب به جنوب و از جنوب به شمال نیز افزایش یافته است.

   سیاست‌گذاران در به وجود آوردن محیط مناسب برای انتقال دانش و تکنولوژی نقش مهمی دارند  از طریق ایجاد نظام حمایت از حقوق مالکیت فکری؛ چرا که این حقوق، مبادلهٔ دانش را از طریق مشارکت تسهیل می‌کند. مشارکت این امکان را برای شرکت‌ها، دانشگاه‌ها و سایر نهادهای نوآور فراهم می‌کند که از دانش شریک خود استفاده کنند بدون اینکه متحمل ریسک و هزینه‌های مالی مربوط به توسعهٔ دانش شوند. همچنین نتایج تحقیقات خود را در اختیار شرکا قرار دهند تا اگر اصلاحاتی لازم باشد، توسط آنها صورت گیرد. هرچه نظام حمایت از مالکیت فکری قوی‌تر باشد، انتقال بین‌المللی دانش از طریق تجارت، سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی و لیسانس افزایش یافته و طبعاً دسترسی به ظرفیت جذب و فوت و فن‌ها نیز در طول زمان افزایش می‌یابد.

    توصیه‌هایی برای سیاست‌گذاران

  از آنجا که هر کشور شرایط و اوضاع و احوال خاص خود را دارد، نمی‌توان یک راهکار واحد را برای انتقال دانش ارائه کرد به نحوی که در همهٔ کشورها منجر به افزایش ظرفیت نوآوری، ایجاد اشتغال و توسعه شود. به علاوه عوامل دیگری همچون شرایط اجتماعی، فرهنگی و اندازه بازار نیز مؤثرند که از کنترل سیاست‌گذاران خارج‌اند. با این وجود، اقدامات ذیل می‌تواند ظرفیت جذب سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی و دسترسی به کالاهای دارای تکنولوژی جدید را افزایش دهد: ایجاد ثبات اقتصادی و طبعاً ایجاد محیطی مناسب برای کسب و کار، وضع قوانین مناسب و حذف موانع تجارت، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های فیزیکی به‌ویژه در حوزهٔ ارتباطات، انرژی و حمل‌ونقل، ساخت دانشگاه، مراکز تحقیقاتی و جذب نیروهای متخصص، آموزش نیروی کار از مراحل اولیه، ایجاد انگیزه برای سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه توسط بخش خصوصی از طریق حمایت از حقوق مالکیت فکری از جمله اختراعات و اسرار تجاری. 




منبع: 

این مطلب ترجمه ای است از مقاله The Dynamics of Global Technology And Knowledge Flows که در آدرس زیر در دسترس است:

http://www.iccwbo.org/Data/Documents/Intellectual-property/IP-Management-by-innovative-SMEs/



1 دیدگاه برای ”جریان جهانی دانش و تکنولوژی

دیدگاه خود را ثبت کنید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *