ارائه‌دهنده‌ی راهکارهای نرم‌ افزارهای سازمانی
ارائه‌دهنده‌ی راهکارهای نرم‌ افزارهای سازمانی

تکلیف حقوق مالک نرم‌افزار در فضای ابری چیست؟

[در این نوشتار به بررسی این موضوع از منظر حقوق اتحادیه اروپا خواهیم پرداخت].

 در سی و یک دولت عضو منطقه اقتصادی اروپا [۱] قانون کپی‌رایت تا حدودی مطابق با دستورالعمل‌های اتحادیه اروپا است به ویژه دستورالعمل‌های مربوط به نرم‌افزارافزار [۲] و کپی‌رایت. [۳]  از آنجا که اعضای اتحادیه اروپا موظف هستند این دستورالعمل‌ها را در حقوق داخلی خود اجرا کنند، ما نیز در این مقاله فرض را بر اجرای آنها می‌گذاریم و به همین دلیل به جای مراجعه به حقوق داخلی کشورها به مقررات اتحادیه اروپا رجوع می‌کنیم.

     دستورالعمل اتحادیه اروپا در مورد نرم‌افزار

    این دستورالعمل از برنامه‌های کامپیوتری به عنوان آثار ادبی و هنری حمایت می‌کند. همانند قانون ایالات متحده، دستورالعمل اتحادیه اروپا نیز از جنبه‌های خلاقانه برنامه‌های کامپیوتری حمایت می‌کند و نه جنبه‌های کاربردی، فنی، زبان برنامه‌نویسی و رابط گرافیکی کاربر؛ [۴] البته رابط گرافیکی در صورت اصالت ممکن است تحت حمایت قوانین دیگر از جمله دستورالعمل کپی‌رایت اتحادیه اروپا قرار گیرد.     در دستورالعمل اتحادیه اروپا همانند قانون کپی‌رایت ایالات متحده، دارنده کپی‌رایت حق انحصاری تکثیر، اقتباس و توزیع نرم‌افزار را دارد ولی حق پخش و نمایش عمومی آن را ندارد. به عبارت دیگر یک کاربر نرم‌افزار اگر بخواهد برنامه‌ای کامپیوتری را به صورت جزئی یا کلی تکثیر کند – با هر وسیله‌ای و به هر شکلی – نیاز به اخذ مجوز دارد ولی:     «شخصی که حق استفاده از یک نسخه از برنامه کامپیوتری را داشته باشد می‌تواند بدون اجازه صاحب حق عملکرد برنامه را بررسی، مطالعه و آزمایش کند». [۵] این حق قانونی را با قرارداد نمی‌توان محدود کرد.

    صرف‌نظر از تکثیر با هدف مهندسی معکوس، بند ۱ ماده ۵ دستورالعمل دفاعی مشابه بند ۱ ماده ۱۱۷ قانون کپی‌رایت فراهم کرده است: «اگر دارندهٔ مجاز یک برنامه کامپیوتری برای استفاده از آن مثلاً برای اصلاح خطاها و اشتباهات مجبور به تکثیر شود، در این صورت نیازی به اخذ اجازه از صاحب کپی‌رایت ندارد مگر این‌که در قرارداد به نحو دیگری توافق شده باشد».

بنابراین اگر دارنده کپی‌رایت در قرارداد لیسانس نرم‌افزار بند ۱ ماده ۵ دستورالعمل را محدود نکرده باشد یا دارنده دوم طرف قرارداد با صاحب کپی‌رایت نباشد، این دارندگان مجاز می‌توانند کپی نرم‌افزار را در صورت ضرورت تکثیر کنند.

 اگر بند ۱ ماده ۵ دستورالعمل به موجب قرارداد محدود شده باشد، تنها در مقابل دارنده اول قابل استناد است و این محدودیت برای خریداران بعدی نرم‌افزار لازم‌الاتباع نیست چرا که طرف قرارداد با صاحب کپی‌رایت نیستند؛ بنابراین خریدار دوم می‌تواند از کلیه مزایای بند ۱ ماده ۵ دستورالعمل استفاده کند.

  به موجب بند ۱ ماده ۵، تکثیر و اقتباس برنامه کامپیوتری توسط دارنده مجاز آن در صورتی که در چارچوب کارکردهای نرم‌افزار باشد، مجاز است. سؤال اینجاست که آیا صاحب کپی‌رایت می‌تواند رأساً و به صورت یک‌جانبه کارکرد نرم‌افزار را مشخص کند مثلاً در قرارداد لیسانس شرط کند که استفاده تجاری از نرم‌افزار امکان‌پذیر نیست. چنین شرطی ممکن است تنها نسبت به دارنده اول اعمال شود. البته اگر صاحب کپی‌رایت سایر کپی‌های برنامه را در فضای ابری ارائه کند، عدول ضمنی از شرط محسوب می‌شود و در نتیجه آن دارندهٔ مجاز می‌تواند بدون اجازه صاحب کپی‌رایت از نرم‌افزار در فضای ابری استفاده کند.

  در پرونده Oracle v. UsedSoft دادگاه اتحادیه اروپا چنین رأی داد که صاحب کپی‌رایت نمی‌تواند از فروش کپی‌های نرم‌افزار که با رضایت وی دانلود شده جلوگیری کند، حتی اگر دارنده اول متعهد شده باشد که صرفاً خودش از کپی‌ها استفاده کند و آنها را به فروش نرساند. این دادگاه هم‌چنین نظر دادگاه‌های آلمان را پذیرفت که هر گونه انتقال مالکیت بدون محدودیت زمانی در مقابل مبلغی کلی، فروش به حساب می‌آید و این نظر را نسبت به دانلودهای نرم‌افزار نیز بسط داد و چنین نتیجه گرفت که اگر شخصی یک کپی از نرم‌افزار را به طریق قانونی به دست آورده باشد (از صاحب کپی‌رایت یا با رضایت وی یا از توزیع‌کننده دوم بعد از زوال حق) می‌تواند کپی‌های دیگر آن را به فروش برساند به شرطی که نسخه اصلی را از بین ببرد. چنین رأیی مانعی جدی برای صنعت نرم‌افزار و کشورهای توسعه‌یافته جهت مقابله با سرقت ادبی محسوب می‌شود چرا که سارقین می‌توانند ادعا کنند صرفاً نسخه‌های قانونی اثر را به فروش رسانده‌اند و صاحب کپی‌رایت تنها می‌تواند ثابت کند نسخه‌های اصلی را به موقع از بین نبرده و از این طریق باعث ایجاد مشکل و افزایش ریسک شده‌اند. دادگاه اتحادیه اروپا هم‌چنین به این نکته اشاره کرد که در صورت زوال حق کپی‌رایت، خریداران بعدی نرم‌افزار می‌توانند حق بهره‌برداری (لیسانس) از آن را انتقال دهند. البته مبنای حقوقی چنین تصمیمی روشن نیست زیرا نه در دکترین «فروش اول» و نه در اصول قانون کپی‌رایت اشاره‌ای به انتقال حق بهره‌برداری نشده است.

  با توجه به بند ۱ ماده ۵ دستورالعمل، خریدار اول انگیزه‌ای برای انعقاد قرارداد لیسانس با صاحب کپی‌رایت ندارد چرا که بدون چنین قراردادی نیز می‌تواند از نرم‌افزار در چارچوب کارکردهای آن استفاده کند. در نهایت دادگاه مقرر داشت هر ترتیب قراردادی برخلاف این مقرره غیر قابل اجرا است ولو این‌که طرفین قرارداد از قدرت چانه‌زنی یکسان برخوردار بوده و با مذاکره به چنین نتیجه‌ای رسیده باشد.

     دستورالعمل اتحادیه اروپا در زمینه کپی‌رایت

     همان‌طورکه قبلاً گفته شد رابط گرافیکی کاربر از حمایت‌های دستورالعمل نرم‌افزار برخوردار نیست امّا ممکن است تحت شمول دستورالعمل کپی‌رایت قرار گیرد.

  به موجب دستورالعمل کپی‌رایت، صاحب کپی‌رایت حق انحصاری تکثیر، توزیع و عرضه عمومی اثر را دارد. حق عرضه عمومی تا حد زیادی مشابه حق پخش و نمایش عمومی در بند ۴ و ۵ قانون کپی‌رایت ایالات متحده است. به موجب این حق صاحب کپی‌رایت می‌تواند هر گونه ارسال آنلاین اثر را منع کند یا آن را در قالب قرارداد لیسانس واگذار کند. بر اساس دستورالعمل نرم‌افزار و کپی‌رایت اتحادیه اروپا، حق توزیع با اولین فروش اثر در منطقه اقتصادی اروپا زایل می‌شود ولی حق عرضه عمومی با اولین عرضه از بین نمی‌رود. حق انحصاری تکثیر در ماده ۲ دستورالعمل به رسمیت شناخته شده که به موجب ماده ۵ محدود شده است. این ماده کپی‌های موقتی را که وجود آن در فرآیندهای فنی ضروری است، مستثنی کرده است.

دیوان عالی بریتانیا اخیراً رأیی صادر کرد که به موجب آن بارگذاری یک صفحه اینترنتی نقض حق تکثیر محسوب نمی‌شود چرا که نوعی نسخه موقتی است که بر اساس ماده ۵ دستورالعمل مجاز می‌باشد؛ امّا بر حق عرضه عمومی اثر محدودیتی وارد نشده در نتیجه برای چنین مواردی اجازه صاحب کپی‌رایت ضروری است.

   اعمال قانون کپی‌رایت اتحادیه اروپا در فضای ابری

  موقعیت صاحب کپی‌رایت در اروپا در مقایسه با امریکا ضعیف‌تر است چرا که با اعمال دکترین «اولین فروش» با توجه به این‌که بارگذاری صفحات اینترنتی تکثیر به حساب نمی‌آید، ارائه‌دهنده فضای ابری می‌تواند نسخه‌های نرم‌افزار را خریداری کرده و در فضای ابری قرار دهد بدون این‌که نیاز به کسب اجازه از صاحب کپی‌رایت داشته باشد یا مجبور به جبران خسارات وارد شده به وی باشد.

   آنچه که در فضای ابری رخ می‌دهد دارای عواقب بین‌المللی است. زیرا همان‌گونه که می‌دانیم حق کپی‌رایت سرزمینی است، به عبارت دیگر محدوده حمایت از کپی‌رایت بر اساس حقوق مالکیت فکری کشوری تعیین می‌شود که نقض در آنجا واقع شده است. از این رو، در دعاوی نقض قانون حاکم بر اختلاف قانون محل وقوع نقض است. حال با این تفاسیر فرض کنید ارائه دهنده فضای ابری سرورهای خود را در اروپا یا کشوری مستقر کند که کپی‌رایت خارجی را به رسمیت نمی‌شناسد.

  تکلیف کپی‌رایت نرم‌افزارها در فضای ابری چیست؟

 همان‌گونه که گفته شد ارائه‌دهندگان فضای ابری می‌توانند بدون اجازه صاحب کپی‌رایت و بدون پرداخت غرامت نرم‌افزارهایی را ارائه دهند به‌ویژه این‌که دیگر نیازی به تهیه یک نسخه برای هر کاربر یا انتقال فیزیکی کپی‌ها نیست و این حقوق صاحبان کپی‌رایت را در معرض خطر قرار می‌دهد. در موارد فرامرزی مشکلات به مراتب پیچیده‌تر است زمانی که نسخه‌های نرم‌افزار در فضای ابری و خارج از قلمرو کشوری که صاحبان نرم‌افزار می‌توانند به قانون کپی‌رایت استناد کنند، ارائه می‌شود. به علاوه زوال بین‌المللی حق که اخیراً در پرونده kirtsaeng مورد تصریح دیوان عالی ایالات متحده قرار گرفت راه را برای نفوذ بیشتر باز می‌کند حتی در کشورهایی که حمایت از کپی‌رایت نرم‌افزار در آنجا قوی‌تر است مثل ایالات متحده. مانند هر تغییر دیگری این تغییر نیز برای عده‌ای تهدید و برای برخی دیگر فرصت به حساب می‌آید.


[۱] European Economic Area (EEA)

[۲] EU Software Directive

[۳] EU Copyright Directive

[۴] Graphical User Interface (GUI)

[۵] EU Software Directive, at art. 5(3).

دیدگاه خود را ثبت کنید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *